Jeta
Aristarku lindi rreth vitit 216 p.e.s. në Samotrakë, një ishull në veri të Egjeut. Enciklopedia bizantine e quajtur Suda e quan «aleksandrin me birësim, samotrakas me lindje» dhe thotë se edhe i ati quhej Aristark. I ri, ai studioi në Aleksandri pranë gramatikanit Aristofani i Bizantit, një nga dijetarët e mëdhenj të Bibliotekës. Rreth mesit të shekullit II p.e.s., vetë Aristarku u bë drejtues i Bibliotekës. Suda thotë gjithashtu se mbreti Ptolemeu VI Filometor e bëri mësues të të birit. Shkrimi latin Aristarchus dhe greqishtja Αρίσταρχος tregojnë të njëjtin njeri, që nuk duhet ngatërruar me Aristarkun e Samosit, astronomin e shekullit të mëparshëm.
Suda tregon se rreth dyzet gramatikanë studiuan pranë tij dhe se ai u grind shumë herë me Kratesin e Malosit, dijetarin kryesor të bibliotekës mbretërore rivale të Pergamit. Pasi Ptolemeu VIII erdhi në pushtet rreth vitit 145 p.e.s., shumë dijetarë dhe mësues u dëbuan nga Aleksandria, siç shënon autori antik Athenaiosi; historianët e sotëm zakonisht e lidhin me këto ngjarje fundin e punës së Aristarkut atje. Ai vdiq në Qipro. Sipas Sudës, vuante nga ujëtira dhe e la veten të vdiste nga uria në moshën shtatëdhjetë e dy vjeç. Këto rrëfime të vona janë burimi kryesor për jetën e tij, prandaj veprat e sotme referuese i japin datat e tij vetëm përafërsisht.
Veprat
Vepra kryesore e Aristarkut ishte diorthosis, korrigjimi i kujdesshëm i një teksti. Për Iliadën dhe Odisenë ai krahasoi kopje më të vjetra dhe botime të mëparshme, sidomos atë të Zenodotit, botuesit të parë aleksandrin të Homerit. Kur kopjet ndryshonin për një fjalë, ai zgjidhte leximin që besonte se e kishte shkruar Homeri. Ai botoi një ekdosis (botim) bashkë me hypomnemata (komente) që shpjegonin zgjedhjet e tij, dhe dijetarët antikë njihnin dy botime aristarkiane.
Ai nuk i hiqte thjesht vargjet për të cilat dyshonte. Përkundrazi, vinte shenja të vogla në anë të faqes. Obelosi, një vijë horizontale, shënonte një varg që ai nuk e quante të Homerit; diple, në formën «>», tregonte diçka të diskutuar në koment; asteriskosi shënonte vargje që përsëriten diku tjetër. Lexuesit mund të lexonin çdo varg dhe të shihnin gjykimin e tij pranë tij. Sipas skolive homerike, ai dhe Aristofani e quanin vargun 23.296 të Odisesë «fundin» e poemës, një shënim që dijetarët ende e diskutojnë.
Ai komentoi edhe autorë të tjerë. Një papirus, titulli përfundimtar i të cilit përmend Aristarkun e Samotrakës, ruan një pjesë të një komenti për librin e parë të Herodotit, prova e vetme e drejtpërdrejtë se punoi me prozë. Librat e tij origjinalë kanë humbur. Ata mbijetojnë tërthorazi përmes dijetarëve të mëvonshëm, sidomos në shënimet e dorëshkrimit Venetus A të Iliadës, të shekullit X, që e përmendin më shumë se një mijë herë.
Trashëgimia në Greqinë e sotme
Aristarku formësoi mënyrën si lexohet dhe shtypet Homeri. Botimet greke dhe ndërkombëtare të Iliadës dhe Odisesë ende i diskutojnë leximet e tij, dhe udhërrëfyesi në internet i Qendrës për Gjuhën Greke për letërsinë helenistike e paraqet pranë Aristofanit të Bizantit si themelues të filologjisë homerike. Në latinisht Horaci shkroi fiet Aristarchus («do të bëhet një Aristark»), dhe emri i tij u bë sinonim i kritikut të rreptë.
Provoni metodën e tij me një varg antik. Te Iliada 1.5 shumica e dorëshkrimeve dhe e botimeve të sotme lexojnë οἰωνοῖσί τε πᾶσι («dhe të gjithë zogjve»). Athenaiosi tregon se Zenodoti shkruante οἰωνοῖσί τε δαῖτα («dhe gosti për zogjtë»). Gjeni të vetmen λέξη (fjalë) të ndryshme, pastaj thoni në greqishten e sotme: «Ο στίχος έχει μια παραλλαγή» (Vargu ka një variant). Më pas hapni Venetus A të digjitalizuar nga projekti Homer Multitext dhe kërkoni shenja të vogla në anë të faqes.
A e dinit?
- Folja antike ἀθετέω («lë mënjanë») u dha dijetarëve termin atetezë për hedhjen poshtë të një vargu; në greqishten e sotme ende thuhet αθετώ μια υπόσχεση, «shkel një premtim».
- Athenaiosi tregon se filozofi rodian Panaiti e quante Aristarkun μάντις, «profet», sepse e gjente lehtë kuptimin e poemave.
- Suda i atribuon më shumë se 800 libra komentesh, një numër që dijetarët e sotëm e trajtojnë me kujdes.
- Aristarku e konsideronte Iliadën dhe Odisenë vepër të një poeti të vetëm, kundër dijetarëve që dy epet ua atribuonin autorëve të ndryshëm.
Veprat kryesore
| Titulli greqisht | Titulli | Viti |
|---|---|---|
| Ἰλιάδος διόρθωσις (ἔκδοσις) | Botimi i Iliadës — i humbur, i njohur nga skolitë | 2nd c. BC |
| Ὀδυσσείας διόρθωσις (ἔκδοσις) | Botimi i Odisesë — i humbur, i njohur nga skolitë | 2nd c. BC |
| Ὑπομνήματα εἰς Ὅμηρον | Komente për Homerin — të humbura, të cituara nga dijetarë të mëvonshëm | 2nd c. BC |
| Ὑπόμνημα εἰς Ἡροδότου Α΄ | Koment për Herodotin, libri 1 — fragment papirusi (P. Amherst II 12) | 2nd c. BC |
Një varg për t’u mbajtur mend
Ἀρίσταρχος ὁ γραμματικός, ὃν μάντιν ἐκάλει Παναίτιος ὁ Ῥόδιος φιλόσοφος διὰ τὸ ῥᾳδίως καταμαντεύεσθαι τῆς τῶν ποιημάτων διανοίας
Në greqishten e sotmeΟ γραμματικός Αρίσταρχος, που ο Ρόδιος φιλόσοφος Παναίτιος τον έλεγε μάντη, επειδή μάντευε εύκολα το νόημα των ποιημάτων.
Arístarchos ho grammatikós, hòn mántin ekálei Panaítios ho Rhódios philósophos dià tò rhaidíōs katamanteúesthai tês tôn poiēmátōn dianoías
Aristarku gramatikan, të cilin filozofi rodian Panaiti e quante profet, sepse e gjente lehtë kuptimin e poemave.
