Semadirekli Aristarkhos

Aristarkhos y. MÖ 216’da kuzey Ege’de bir ada olan Semadirek’te doğdu. Suda adlı Bizans ansiklopedisi onu “evlat edinmeyle İskenderiyeli, doğuştan Semadirekli” diye anar ve babasının adının da Aristarkhos olduğunu söyler. Gençken İskenderiye’de, Kütüphane’nin büyük bilginlerinden gramerci Bizanslı Aristophanes’in yanında öğrenim gördü. MÖ 2. yüzyılın ortalarına doğru Aristarkhos’un kendisi Kütüphane’nin başına geçti. Suda ayrıca Kral VI. Ptolemaios Philometor’un onu oğluna öğretmen yaptığını söyler. Latince Aristarchus yazımı ile Yunanca Αρίσταρχος aynı kişiyi gösterir; bir önceki yüzyılın astronomu Sisamlı Aristarkhos ile karıştırılmamalıdır.

Suda’ya göre yanında kırk kadar gramerci yetişti ve rakip Bergama kraliyet kütüphanesinin önde gelen bilgini Malloslu Krates ile pek çok kez tartıştı. VIII. Ptolemaios y. MÖ 145’te iktidara geldikten sonra, antik yazar Athenaios’un kaydettiği gibi, birçok bilgin ve öğretmen İskenderiye’den sürüldü; modern tarihçiler genellikle Aristarkhos’un oradaki çalışmasının sona ermesini bu olaylarla ilişkilendirir. Kıbrıs’ta öldü. Suda’ya göre istiska hastalığına yakalanmıştı ve yetmiş iki yaşında kendini aç bırakarak öldü. Bu geç anlatılar hayatı hakkındaki başlıca kaynaktır; bu yüzden modern başvuru eserleri tarihlerini yalnızca yaklaşık olarak verir.

Aristarkhos’un ana işi diorthosis, yani bir metnin özenle düzeltilmesiydi. İlyada ve Odysseia için eski kopyaları ve önceki baskıları, özellikle Homeros’un ilk İskenderiyeli editörü Zenodotos’un baskısını karşılaştırdı. Kopyalar bir kelimede ayrıştığında, Homeros’un yazdığını düşündüğü okumayı seçti. Seçimlerini açıklayan hypomnemata (şerhler) ile birlikte bir ekdosis (baskı) yayımladı; antik bilginler iki Aristarkhos baskısı biliyordu.

Şüphelendiği dizeleri öylece silmedi. Bunun yerine kenar boşluğuna küçük işaretler koydu. Yatay bir çizgi olan obelos, Homeros’a ait saymadığı bir dizeyi gösterirdi; “>” biçimindeki diple, şerhinde ele alınan bir noktaya işaret ederdi; asteriskos başka yerde tekrarlanan dizeleri belirtirdi. Okurlar her dizeyi okuyabilir ve yanında onun yargısını görebilirdi. Homeros skolionlarına göre o ve Aristophanes, Odysseia 23.296’yı şiirin “sonu” sayıyordu; bilginler bu notu hâlâ tartışıyor.

Başka yazarlar üzerine de şerhler yazdı. Son başlığında Semadirekli Aristarkhos adı geçen bir papirüs, Herodotos’un birinci kitabına yazılmış bir şerhin bir kısmını korur; bu, onun düzyazı üzerinde çalıştığının tek doğrudan kanıtıdır. Özgün kitapları kayıptır. Sonraki bilginler aracılığıyla dolaylı olarak, özellikle 10. yüzyıldan kalma Venetus A İlyada elyazmasının notlarında yaşar; bu notlar ondan bin kereden fazla söz eder.

Aristarkhos, Homeros’un nasıl okunup basıldığını biçimlendirdi. İlyada ve Odysseia’nın Yunan ve uluslararası baskıları hâlâ onun okumalarını tartışır; Yunan Dili Merkezi’nin Helenistik edebiyat üzerine çevrimiçi rehberi onu Bizanslı Aristophanes ile birlikte Homeros filolojisinin kurucusu olarak sunar. Latince’de Horatius fiet Aristarchus (“bir Aristarkhos olacak”) diye yazdı ve adı sert eleştirmenin simgesi oldu.

Onun yöntemini tek bir antik dizede deneyin. İlyada 1.5’te elyazmalarının ve modern baskıların çoğu οἰωνοῖσί τε πᾶσι (“ve bütün kuşlara”) okur. Athenaios, Zenodotos’un οἰωνοῖσί τε δαῖτα (“ve kuşlara bir şölen”) yazdığını bildirir. Farklı olan tek λέξη’yi (kelime) bulun, sonra Çağdaş Yunanca söyleyin: «Ο στίχος έχει μια παραλλαγή» (Dizenin bir varyantı var). Ardından Homer Multitext projesinin dijitalleştirdiği Venetus A’yı açın ve kenar boşluğunda küçük işaretler arayın.

• Antik ἀθετέω (“bir kenara koymak”) fiili, bilginlere bir dizeyi reddetmek için athetesis terimini verdi; Çağdaş Yunancada hâlâ αθετώ μια υπόσχεση, “bir sözü bozuyorum” denir.
• Athenaios’a göre Rodoslu filozof Panaitios, şiirlerin anlamını kolayca sezdiği için Aristarkhos’a μάντις, yani “kâhin” derdi.
• Suda ona 800’den fazla şerh kitabı atfeder; modern bilginler bu sayıya temkinle yaklaşır.
• Aristarkhos, iki destanı farklı yazarlara veren bilginlerin aksine, İlyada ile Odysseia’yı tek bir şairin eseri sayıyordu.