Xenophon

Xenophon werd rond 430 v.Chr. geboren in de Atheense demos Erchia, in een familie die rijk genoeg was om paarden te houden, wat hem tot ruiter maakte, en conservatief genoeg om zich niet op zijn gemak te voelen in de radicale democratie van de jaren van de Peloponnesische Oorlog. Als jongeman volgde hij Socrates. In 401 v.Chr. aanvaardde hij, tegen het advies van Socrates in, de uitnodiging van een vriend om zich aan te sluiten bij het leger dat de Perzische prins Cyrus de Jongere op de been bracht, officieel tegen bergstammen, in werkelijkheid tegen zijn broer, koning Artaxerxes II.

Cyrus sneuvelde in de slag bij Cunaxa bij Babylon, en kort daarna werden de Griekse generaals door de satraap Tissaphernes naar een bespreking gelokt en vermoord. Xenophon, die geen enkel bevel had, nam het woord in de nachtelijke vergadering, werd tot een van de nieuwe generaals gekozen en hielp in de maanden daarna zo’n tienduizend man noordwaarts te leiden, door sneeuw, vijandige stammen en honger, naar de Griekse stad Trapezus aan de Zwarte Zee, en daarna westwaarts naar Byzantium. Vervolgens diende hij de Spartaanse koning Agesilaos, vocht in 394 v.Chr. bij Koroneia aan Spartaanse zijde tegen Athene en werd formeel uit zijn stad verbannen.

Sparta schonk hem een landgoed in Skillous bij Olympia, waar hij twintig jaar lang boerde, jaagde, twee zonen grootbracht en schreef. Na Sparta’s nederlaag bij Leuktra in 371 v.Chr. verloor hij het landgoed en verhuisde hij naar Korinthe; het Atheense verbanningsdecreet werd ingetrokken, en zijn zoon Gryllos sneuvelde in 362 v.Chr. bij Mantineia in de cavalerie, strijdend voor Athene. Xenophon stierf rond 354 v.Chr. in Korinthe of Athene.

Κύρου Ανάβασις (De Anabasis, «de tocht landinwaarts») is het boek dat hem onsterfelijk maakte: zeven boeken die in de derde persoon vertellen hoe hij en de Tienduizend thuiskwamen, met het beroemde moment in boek vier waarop de voorhoede de top van de berg Theches bereikt en de kreet «Θάλαττα, θάλαττα!» achteruit door de colonne rolt. Het is tegelijk een oorlogsmemoire, een reisboek over Mesopotamië, Koerdistan en Armenië en een studie van hoe een democratisch leger zichzelf bestuurt door vergadering en redevoering. Ελληνικά (Hellenika) pakt de Griekse geschiedenis op precies waar Thucydides in 411 v.Chr. ophield en zet haar voort tot 362, met onder meer de val van Athene in 404, het bewind van de Dertig Tirannen en de opkomst en ondergang van Sparta.

De Socratische geschriften vormen de andere helft van zijn nalatenschap. Απομνημονεύματα (Memorabilia) verdedigen zijn leermeester tegen de beschuldiging de jeugd te bederven door zijn gesprekken vast te leggen; samen met de Απολογία (Apologie) en het Συμπόσιον (Symposion) zijn ze ons enige portret van Socrates dat niet door Plato is geschreven. Οικονομικός (Oikonomikos), een dialoog over het beheer van huis en boerderij, schonk Europa het woord «economie». Κύρου Παιδεία (De opvoeding van Cyrus) is een romanachtige levensbeschrijving van Cyrus de Grote, eeuwenlang gelezen als handboek voor leiderschap. Hij schreef ook korte verhandelingen over de rijkunst, de cavaleriecommandant, de jacht, de inkomsten van Athene en de Spartaanse staatsinrichting, en een lofrede op Agesilaos. Zijn Grieks is helder, ordelijk en onopgesmukt, en daarom geven leraren hem van de oudheid tot nu aan beginners in handen.

Iedere Griek die het lyceum heeft afgerond, heeft Xenophon in het origineel gelezen: de Ελληνικά, met de overgave van Athene in 404 v.Chr. en het slopen van de Lange Muren «onder fluitspel», zijn verplichte stof in het eerste jaar van het Griekse lyceum, en de Anabasis was een eeuw lang daarvoor het beginnersboek. «Θάλαττα, θάλαττα» roept, half als grap, iedereen die tijdens een zomerse autorit eindelijk de zee bereikt. In Athene loopt een straat met de naam Ξενοφώντος vanaf het Syntagmaplein. Zijn Oikonomikos is de voorouder van het woord οικονομία, economie, en de Anabasis inspireerde werken van de essays van Italo Calvino tot de film The Warriors uit 1979, die de tocht van de Tienduizend naar de New Yorkse metro verplaatst. De Griekse tekst staat gratis op el.wikisource en Perseus.

• De Anabasis is in de derde persoon geschreven; Xenophon spreekt over zichzelf steeds als «Xenophon», en latere lezers vermoedden dat hij het werk eerst onder een andere naam verspreidde.
• Zijn zoon Gryllos sneuvelde in 362 v.Chr. bij de cavaleriecharge van Mantineia, en er werden zoveel lofredes op hem geschreven dat Aristoteles er een verhandeling over schreef.
• Xenophon vocht in 394 v.Chr. bij Koroneia tegen zijn eigen stad en werd daarvoor verbannen; Athene trok het decreet zo’n dertig jaar later in.
• De cultfilm The Warriors uit 1979 is een navertelling van de Anabasis, met bendes in plaats van Perzen en Coney Island in plaats van de Zwarte Zee.