Michael Cacoyannis

Cacoyannis werd op 11 juni 1922 geboren in Limassol op Cyprus, toen een Britse kolonie. Zijn vader, Panayotis Cacoyannis, was een vooraanstaand advocaat die later door de Britten tot ridder werd geslagen. De familie stuurde de jongen naar Londen om rechten te studeren, en hij werd als advocaat toegelaten, maar de Tweede Wereldoorlog veranderde zijn plannen: hij werkte voor de Griekse dienst van de BBC, studeerde daarna toneel aan de school van het Old Vic en stond enkele jaren op de Londense planken onder de naam Michael Yannis. Als advocaat heeft hij nooit gewerkt.

In 1953 verhuisde hij naar Athene, een stad die hij nauwelijks kende, om films te maken. Zijn eerste, Κυριακάτικο ξύπνημα (Zondags ontwaken, 1954), was een bescheiden komedie; zijn tweede, Στέλλα (1955), maakte Melina Mercouri tot ster en bracht hem naar Cannes. Het decennium daarop wisselde hij Griekse en internationale films af, en Zorba de Griek (1964), op Kreta gedraaid met Anthony Quinn, maakte hem wereldberoemd. Tijdens de militaire dictatuur van 1967–74 woonde hij in het buitenland en draaide hij De Trojaanse vrouwen in Spanje; na de Turkse invasie van Cyprus in 1974 maakte hij de documentaire Αττίλας '74.

Vanaf de jaren 1980 werkte hij vooral voor theater en opera, regisseerde Griekse tragedies in Epidaurus en in het buitenland, en maakte in 1999 zijn laatste film, een bewerking van Tsjechovs De kersentuin. In 2010 opende hij de Michael Cacoyannis Stichting, een kunstencentrum in Athene. Hij overleed op 25 juli 2011 in Athene, negenentachtig jaar oud.

De Griekse films van Cacoyannis uit de jaren 1950 zijn kleine, scherpe drama's over gewone mensen. Στέλλα (1955), met muziek van Manos Hadjidakis, is het verhaal van een tavernezangeres die weigert te trouwen met de man die van haar houdt en daarvoor wordt gedood; het spel van Melina Mercouri en het lied «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» (Liefde, je werd een tweesnijdend mes) maakten er een klassieker van. Το κορίτσι με τα μαύρα (Het meisje in het zwart, 1956), met Ellie Lambeti, speelt zich af op Hydra, en Το τελευταίο ψέμα (De laatste leugen, 1958) in een Atheense familie die op de rand van de ondergang staat. Ηλέκτρα (1962), met Irene Papas, opende zijn Euripides-trilogie, gefilmd in echte landschappen met het koor als dorpsvrouwen; daarna volgden Οι Τρωάδες (De Trojaanse vrouwen, 1971), met Katharine Hepburn en Vanessa Redgrave, bedoeld als statement tegen de oorlog, en Ιφιγένεια (1977), met Papas als Klytaimnestra. Zowel Elektra als Ifigeneia werd genomineerd voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film.

Zorba de Griek (Αλέξης Ζορμπάς, 1964), naar de roman van Nikos Kazantzakis, is de film die groter werd dan hijzelf. De Zorba van Anthony Quinn leert een verlegen Engelse schrijver leven, de ouder wordende Franse courtisane van Lila Kedrova sterft in een dorp dat erop wacht haar huis te plunderen, en de muziek van Mikis Theodorakis, met de sirtaki die Quinn aan het eind op het strand danst, werd in het buitenland de klank van Griekenland. De film kreeg zeven Oscarnominaties, waaronder beste regie en beste film voor Cacoyannis, en won er drie: voor Kedrova, voor de camera van Walter Lassally en voor de art direction. Hij schreef zijn eigen scenario's en monteerde zijn eigen films, en zijn stijl is sober: gezichten, steen, licht en acteurs die mogen zwijgen.

De dans die Zorba op het strand doet, de sirtaki, bestond niet vóór 1964; hij werd voor de film samengesteld, en nu wordt hij op bruiloften gedanst en aan toeristen geleerd alsof hij eeuwenoud is. Theodorakis' «Zorba's dans» is nog altijd de eerste Griekse melodie die de meeste buitenlanders herkennen. Stella's lied «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» wordt in elke Griekse taverne gezongen, en Στέλλα wordt steevast genoemd onder de beste Griekse films ooit. De Michael Cacoyannis Stichting (Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης) aan de Pireosstraat in Athene is een werkend theater, filmhuis en concertzaal en bewaart zijn archief. Zijn Euripides-films worden op Griekse scholen vertoond naast de toneelstukken. Wie Grieks leert, kan Στέλλα of Ιφιγένεια met Griekse ondertitels bekijken, of gewoon het Zorba-thema beluisteren en, zoals iedereen, proberen het te dansen.

• Hij werd in Londen als advocaat beëdigd maar heeft nooit gepraktiseerd; op de Londense planken speelde hij onder de naam Michael Yannis.
• De sirtaki werd bedacht voor Zorba de Griek, deels omdat Anthony Quinn zijn voet had bezeerd en de snelle passen van de traditionele dansen niet aankon.
• Hij verfilmde drie tragedies van Euripides met Irene Papas, in 1962, 1971 en 1977, in het Grieks, het Engels en weer het Grieks.
• In 1983 regisseerde hij op Broadway de heropvoering van de musical Zorba, opnieuw met Anthony Quinn in de titelrol.