Epicharmus

Bijna alles wat over Epicharmus bekend is, komt van schrijvers die lang na hem leefden, en zij zijn het niet eens. Diogenes Laërtius noemt hem een man uit Kos, zoon van Helothales, en vertelt dat hij als baby van drie maanden naar Megara op Sicilië werd gebracht en later naar Syracuse verhuisde. Het Byzantijnse lexicon dat de Suda heet, noemt hem daarentegen een Syracusaan of iemand uit het Siciliaanse stadje Krastos, en vermeldt nog andere beweringen. De bekende naam ‘Epicharmus van Kos’ weerspiegelt dus één traditie, geen vaststaand feit. Duidelijk is wel dat zijn loopbaan bij Syracuse hoorde, waar hij in het plaatselijke Dorische Grieks schreef.

De Suda plaatst zijn activiteit ongeveer zes jaar vóór de Perzische Oorlogen, rond 485 v.Chr. Latere verhalen verbinden hem met het hof van de heersers van Syracuse, vooral Hiero, die ook Aeschylus ontving. De antieke traditie maakte hem tot leerling van Pythagoras en auteur van medische en filosofische spreuken. Al in de oudheid merkte Athenaeus echter op dat sommige gedichten onder zijn naam door anderen waren geschreven, en moderne geleerden behandelen veel van zulke spreuken met voorzichtigheid. Diogenes meldt dat Epicharmus negentig jaar werd en dat Syracuse hem eerde met een standbeeld waarvan het epigram zijn wijsheid prees.

Epicharmus schreef veel toneelstukken in verzen. De Suda noemt er tweeënvijftig, of vijfendertig volgens een andere antieke telling, en vandaag kennen we zo’n veertig titels. Het Centrum voor de Griekse Taal onderscheidt twee grote groepen. Ongeveer de helft parodieerde mythen over helden als Herakles en Odysseus. Andere toonden het dagelijks leven en komische typen, zoals de parasiet die aan andermans tafel eet en de lompe boer.

In Ἥβας γάμος (De bruiloft van Hebe), die Athenaeus keer op keer citeert, wordt een goddelijk bruiloftsmaal een aanleiding voor lange lijsten van vissen en schaaldieren. Ὀδυσσεὺς αὐτόμολος (Odysseus de overloper) plaatste een Homerische held in een komische situatie. Γᾶ καὶ Θάλασσα (Aarde en Zee) bracht een wedstrijd tussen twee elementen over welke meer goeds geeft. Λόγος καὶ Λογίνα (Logos en Logina) is in nog kleinere stukjes bewaard en de plot is onduidelijk.

In de Poëtica schreef Aristoteles dat het maken van komische plots oorspronkelijk uit Sicilië kwam, waarbij hij Epicharmus en Phormis noemde, en dat Epicharmus veel eerder leefde dan de Atheense komediedichters Chionides en Magnes. Zijn humor speelde met ideeën en taal. Een beroemd ‘groeiargument’ vraagt of iemand die verandert nog dezelfde persoon is, zodat een schuldenaar zou kunnen beweren dat hij de schuld van gisteren niet meer verschuldigd is. Volgens de literatuurgeschiedenis van het Centrum vermeed hij grove grappen en aanvallen op met name genoemde personen.

Epicharmus wordt vandaag gelezen in fragmentverzamelingen en geschiedenissen van het Griekse theater, waaronder de online literatuurgeschiedenis van het Centrum voor de Griekse Taal. Hij is van belang als vroege Siciliaanse schakel in het verhaal dat leidt naar de Atheense komedie van Aristophanes. Begin met de regel op deze pagina, die Polybius ‘goed gezegd door Epicharmus’ noemt, en lees de nieuwgriekse weergave hardop. Schrijf daarna twee nieuwgriekse zinnen met dezelfde woorden: Πιστεύεις εύκολα. (Je gelooft gemakkelijk.) en Πιστεύεις εύκολα; (Geloof je gemakkelijk?). Het Grieks markeert de vraag met ‘;’ en met een andere intonatie, niet met een andere woordvolgorde. Geef ten slotte het advies weer: Ο Πολύβιος γράφει ότι, κατά τον Επίχαρμο, δεν πρέπει να πιστεύουμε εύκολα (Polybius schrijft dat we volgens Epicharmus niet gemakkelijk moeten geloven). Het niveau B2 beschrijft het nieuwgriekse materiaal van deze pagina, niet het zelfstandig lezen van de Dorische fragmenten.

• Plato’s Theaetetus noemt Epicharmus het hoogtepunt van de komedie, zoals Homerus dat van de tragedie is.
• De Suda schrijft hem de uitvinding van Griekse letters toe, iets wat moderne geleerden niet aannemen.
• Veel visnamen uit zijn Bruiloft van Hebe zijn bewaard omdat Athenaeus ze citeerde in een lang boek over eten.
• Diogenes Laërtius zegt dat Epicharmus negentig jaar oud werd.