Elisavet Moutzan-Martinengou

Elisavet Moutzan werd op 2 oktober 1801 geboren op Zakynthos, op de Ionische Eilanden, in een oude adellijke familie; haar ouders waren Fragkiskos Moutzan en Angeliki Sigourou. Haar naam komt ook voor als Elisabeth, Moutza of Martinegou. Van een meisje van haar stand werd verwacht dat ze in het ouderlijk huis bleef. In haar eigen verslag beschrijft ze een gesloten wereld waarin een jonge vrouw nauwelijks buitenkwam en waarin haar wens om te studeren vreemd leek voor haar omgeving. Ze kreeg weinig geregeld onderwijs en leerde veel op eigen kracht, door Oudgrieks en Italiaans te lezen.

Haar diepste wens was te leven voor studie en schrijven. Ze vroeg om in een klooster te mogen gaan, minder uit religieuze roeping dan om aan huwelijk en opsluiting te ontsnappen, en haar familie weigerde. Ook probeerde ze tevergeefs Zakynthos in het geheim te verlaten om naar Italië te gaan. Ze vertelt hoe het nieuws van de Griekse Revolutie van 1821 haar zo raakte dat ze wenste zelf de wapens op te nemen. In 1831 trouwde ze na lange onderhandelingen tussen de families met Nikolaos Martinengos. Ze stierf in 1832, kort na de geboorte van haar zoon Elisavetios; de bronnen verschillen over hoeveel dagen later.

Elisavet schreef veel: toneelstukken in het Grieks en het Italiaans, gedichten en prozavertalingen van antieke werken zoals Προμηθεύς Δεσμώτης (Geketende Prometheus) van Aischylos en Homeros’ Οδύσσεια (Odyssee). Bijna alles daarvan is verloren. Alleen verspreide stukken zijn bewaard naast haar enige voltooide werk.

Dat werk is haar Αυτοβιογραφία (Autobiografie), voltooid in 1831. In de ik-vorm legt ze aan haar familie, en aan latere lezers, uit waarom ze het leven weigerde dat voor haar was gepland. Ze beschrijft dagen van opsluiting, haar honger naar boeken, haar hoop nuttig te zijn voor de samenleving en haar angst om haar eigen geschriften, die ze bijna als haar kinderen aanspreekt. De taal is het gesproken Grieks van de Ionische bovenlaag, vermengd met Italiaanse leenwoorden en kerkelijke woorden, waardoor ze nu ouder en formeler klinkt. Haar zoon publiceerde de tekst in 1881 in Athene onder de titel Η Μήτηρ μου (Mijn moeder), maar schrapte passages, zodat we nu een ingekorte versie lezen. Onderzoekers zien haar algemeen als de eerste nieuwgriekse prozatekst van een vrouw en als een zeldzaam ooggetuigenverslag van het dagelijks leven op de Ionische Eilanden.

De Αυτοβιογραφία is nu een klassieker van de nieuwgriekse literatuur. Griekse leerlingen lezen fragmenten in het schoolboek Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (Teksten uit de nieuwgriekse literatuur) voor het derde jaar van de onderbouw. De tekst is meermaals opnieuw uitgegeven, het laatst in 2021, en vertaald in het Engels (1989) en het Frans (2020). Dido Sotiriou’s jeugdroman Οι επισκέπτες (De bezoekers, 1979) gaat in gesprek met haar verhaal, en Griekse theaters hebben het op het toneel gebracht. Haar portret door Nikolaos Kantounis behoort tot de Nationale Galerie in Athene. Probeer dit: lees haar zin «χωρίς να δύναμαι να πηγαίνω», vervang het oude werkwoord δύναμαι door μπορώ en schrijf twee zinnen over je schooljaren: Μπορούσα να… (Ik kon…) en Δεν μπορούσα να… (Ik kon niet…).

• Haar zoon publiceerde de Αυτοβιογραφία in 1881, precies vijftig jaar nadat zij die had voltooid.
• Ze schreef dat het nieuws van de Revolutie van 1821 haar bloed warm maakte.
• Haar portret werd rond 1832 geschilderd door de Zakynthische schilder Nikolaos Kantounis.
• Bibliotheekcatalogi vermelden haar onder veel spellingen, waaronder Moutza, Moutsa en Martinegou.