Miletli Thales

Thales, MÖ 624 dolaylarında İyonya kıyısındaki (bugünkü Batı Türkiye) Yunan kenti Milet'te doğdu; Milet o dönemde Yunan dünyasının en işlek limanıydı ve Mısır, Lidya ve Karadeniz ile ticaret yapıyordu. Yazdıklarından, eğer bir şey yazdıysa, hiçbir şey günümüze ulaşmamıştır ve bildiğimiz her şey sonraki yazarlardan gelir: ondan bir yüzyıl sonra Herodotos, ardından Platon ve Aristoteles ve çok daha sonra anekdot derleyicisi Diogenes Laertios. Yaşadığı tarihler bile, kesin olarak saptanabilen tek olaydan, önceden bildirdiği söylenen 28 Mayıs MÖ 585 güneş tutulmasından yola çıkılarak kurgulanmıştır.

Mısır'a gitmiş görünüyor; Yunanlar geometriyi orada rahiplerden öğrendiğine inanıyordu. İyonya siyasetinde de etkindi: Herodotos'a göre İyonya kentlerine, Lidya ve Pers'in yükselen gücüne karşı koyabilmek için Teos'ta tek bir mecliste birleşmelerini öğütledi, ama bu öğüt tutulmadı. Antik çağda, erken Yunanistan'ın bilge kişileri olan Yedi Bilge'nin ilki sayılırdı ve hakkındaki hikâyeler iki yöne çeker. Platon'un anlattığı birinde, yıldızlara bakarken bir kuyuya düşer ve Trakyalı bir hizmetçi kız, gökyüzünde ne olduğunu öğrenmek isteyen ama ayağının dibindekini görmeyen adama güler. Aristoteles'in anlattığı diğerinde, bol bir zeytin hasadını önceden kestirir, kışın Milet ve Sakız'daki bütün zeytin preslerini ucuza kiralar ve hasat gelince servet kazanır; böylece filozofların isteseler zengin olabileceğini kanıtlar. İleri bir yaşta, MÖ 546 dolaylarında öldüğü söylenir.

Aristoteles, Thales'i doğa felsefesinin kurucusu sayar; çünkü yeni türden bir soru sormuştur: dünyayı hangi tanrının yarattığı değil, dünyanın neden yapıldığı. Yanıtı suydu, her şeyin ἀρχή'si (arkhe, ilk ilke); belki yeryüzü suyun üstünde yüzüyor gibi göründüğü için, belki her canlı suya muhtaç olduğu için. Yanıttan çok atılan adım önemlidir: bir mit yerine, tartışmaya açık tek bir doğal töz. Milet'teki ardılları Anaksimandros ve Anaksimenes ona hemen karşı çıktılar ve bu karşı çıkma alışkanlığı bilimin başlangıcıdır.

Matematikte ilk geometrik kanıtlar ona atfedilir. Yunan okullarında okutulan Θεώρημα του Θαλή (Thales teoremi), iki başka doğruyu kesen paralel doğruların onları orantılı parçalara böldüğünü söyler; yurt dışında onun adıyla anılan teorem ise yarım çembere çizilen çevre açının dik açı olduğunu belirtir. Orantı fikriyle, Mısır piramitlerinin yüksekliğini gölgelerini bir çubuğun gölgesiyle karşılaştırarak ve denizdeki gemilerin kıyıya uzaklığını ölçtüğü söylenir. Astronomide ise Lidyalılar ile Medler arasındaki bir savaşı durduran MÖ 585 tutulmasını önceden bildirdiği ve denizcilere Küçükayı'ya göre yön bulmayı gösterdiği kabul edilirdi. Bunların ne kadarının doğru olduğu tartışmalıdır; tartışılmayan şey, ondan sonra gelen Yunanlar için, Herodotos'tan Aristoteles'e, Thales'in bu biçimde düşünen ilk insan olduğudur.

Yunanistan'da Thales en çok sınıfta yaşar. Το θεώρημα του Θαλή ortaokul matematik müfredatının değişmez bir parçasıdır; bu yüzden her Yunan yetişkin, teoremi unuttuktan sonra bile adı hatırlar ve lise felsefe ders kitabı onunla ve suyla açılır. Yunan Matematik Derneği'nin öğrenciler için düzenlediği ulusal yarışma «Θαλής» adını taşır ve her sonbahar yapılır; sonraki turlar Eukleides ve Arkhimedes'in adlarını taşır. Kuyuya düşen filozofun hikâyesi, dalgın akademisyenler hakkında sevecen bir şaka olarak hâlâ anlatılır ve «Θαλής» yaygın bir erkek adıdır. Büyük tiyatrosu ve Menderes Nehri'nin çoktan alüvyonla doldurduğu limanıyla Milet'in kendisi, Türkiye'de Didim yakınlarında, bir zamanlar Thales'in kentini zengin eden denizden birkaç kilometre içeride ziyaret edilebilir.

• Ondan tek bir satır bile kalmamıştır; bildiğimiz her şey, bir ila sekiz yüzyıl sonra yaşamış yazarlardan gelir.
• Önceden bildirdiği söylenen 28 Mayıs MÖ 585 tutulması, Yunan tarihinde günü gününe tarihlenebilen en eski olaylardan biridir.
• Aristoteles'e göre bir kış bütün zeytin preslerini elinde toplayarak, bir filozofun isterse zengin olabileceğini kanıtladı.
• Yunanistan'ın en büyük okul matematik yarışması, Yunan Matematik Derneği tarafından düzenlenir ve onun adını taşır: «Θαλής».