Roza Eskenazi

Sarah Skinazi İstanbul'da, muhtemelen 1895 civarında doğdu, ama kariyerinin büyük bölümünde 1910 doğumlu olduğunu söyledi. Ailesi, İspanya'dan sürülen Yahudilerin İspanyolca konuşan torunları olan yoksul Sefarad Yahudileriydi ve 1900'den kısa süre sonra Gümülcine üzerinden Selanik'e taşındılar. Orada pek okula gitmemiş olan kız, kentin tiyatrolarında ve kafelerinde dansçı olarak başladı. 1913 civarında varlıklı bir aileden genç bir adam olan Giannis Zardinidis ile kaçtı ve Roza adını aldı; adam birkaç yıl sonra öldü.

1920'lerde Atina'nın kabarelerinde şarkı söyledi ve on yılın sonunda besteci Panagiotis Toundas onu Columbia Records'a getirdi. İlk plakları 1929'da çıktı ve birkaç yıl içinde, çoğu zaman udi Agapios Tomboulis ve kemancı Dimitris Semsis ile, yaklaşık üç yüz şarkı kaydetmişti. Zirvedeyken yılda kırk şarkılık özel bir sözleşmesi vardı. Alman işgali sırasında, Selanik Yahudilerinin neredeyse tamamı sürgün edilip öldürülürken, Atina'da bir gece kulübü işletti, saklanan insanlara yardım etti ve 1943'te üç ay tutuklu kaldı.

Savaştan sonra, 1952'den itibaren Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Yunan topluluklarında turneye çıktı ve 1959'da yeniden Atina'ya yerleşti. 1970'lerde yeni bir kuşak eski plaklarını keşfetti; televizyona çıktı ve son konserini 1977'de Patras'ta verdi. 2 Aralık 1980'de Atina'da öldü.

Eskenazi, Küçük Asya'nın ve İstanbul'un Rum kentlerinin müziğini, yani σμυρναίικο (İzmir tarzı) denen müziği, ve Pire ile Atina'nın erken ρεμπέτικο (rebetiko) müziğini söyledi. Grubu bir kahvehane grubuydu: keman, ud, santur, gitar ve hepsinin üstünde onun sesi; tiz, parlak, süslemelerle dolu, bir de αμανές (amane) denen uzun doğaçlama ağıt. Yunanca, Türkçe, Ermenice ve Sefarad Yahudilerinin dili Ladino ile şarkı söyledi ve gençliğinin karma kentlerinin yaptığı gibi bunlar arasında rahatça geçiş yaptı.

Repertuvarı çok genişti. Μαντήλι καλαματιανό (Kalamata Mendili) ve Κόφτηνε Ελένη την ελιά (Kes Zeytin Ağacını, Eleni) gibi halk şarkılarını, Η Μποέμισσα (Bohem Kız, y. 1930) ve kemancı Dimitris Semsis'in bestesi Το καναρίνι (Kanarya) gibi kahvehane şarkılarını, ayrıca esrar ve uyuşturucu üzerine «ağır» şarkıları kaydetti; bunlardan biri, Πρέζα όταν πιεις (Bir Tutam Çektiğinde), 1930'ların sonunda Metaksas diktatörlüğü döneminde sansürlendi. Plaklarını eşsiz kılan özgürlükleridir: birkaç adım ötenizdeki bir masada sahne alan biri gibi, aynı anda gülerek, takılarak ve ağıt yakarak söyler; o dönemde bu erkek dünyasında yıldız olabilen çok az kadından biriydi.

Eskenazi'yi tanımanın en iyi yolu, kolayca bulunabilen ve hâlâ her rebetiko ve İzmir şarkısı yorumcusu için model olan 1930'lar kayıtlarını dinlemektir; Yunan grupları bugün onun repertuvarını tavernalarda ve festivallerde çalar. İsrailli yönetmen Roy Sher'in 2011 tarihli belgeseli Tatlı Kanaryam (Καναρίνι μου γλυκό), onun izini süren Yunanistan, Türkiye ve İsrail'den üç genç müzisyeni izler ve ilk gösterimini Selanik Belgesel Festivali'nde yaptı. Kostas Chatzidoulis'in derlediği anıları Αυτά που θυμάμαι (Hatırladıklarım) 1982'de yayımlandı. Hikâyesi aynı zamanda Holokost'tan önceki Selanik Yahudi dünyasına açılan bir penceredir.

• Hayatının büyük bölümünde 1910'da doğduğunu söyledi; bu, gerçeğinden yaklaşık on beş yıl sonrasıydı.
• 1930'ların ortasına kadar yaklaşık üç yüz şarkı kaydetmişti.
• Yunanca, Türkçe, Ermenice ve Sefarad Yahudilerinin dili Ladino ile şarkı söyledi.
• Πρέζα όταν πιεις adlı şarkısı Metaksas rejimi tarafından sansürlendi.