Nikos Ksiluris

Ksiluris 7 Temmuz 1936'da, Girit'in Resmo bölgesinde Psiloritis Dağı'nın yamaçlarında yükseklerde kurulu bir çoban köyü olan Anogia'da doğdu; Ağustos 1944'te Almanlar, General Kreipe'nin kaçırılmasına misilleme olarak köyü yerle bir ederek yaktı. Ailesine «Ψαροί» (kır saçlılar) lakabı takılmıştı; bu yüzden o ve kardeşleri Psaronikos, Psarantonis ve Psarogiannis olarak bilinir. Çocukken üç telli Girit lyrasını eline aldı, düğünlerde ve bayramlarda çalmaya başladı ve 1950'lerin sonunda Kandiye'de ilk kayıtlarını yaptı.

1967'de Kandiye'de Ερωτόκριτος adında bir müzik kulübü açtı ve ünü adanın dışına yayıldı. Dönüm noktası 1969'da geldi: kendisi de Giritli olan besteci Yannis Markopoulos ondan Ανυφαντού (Dokumacı Kız) şarkısını söylemesini istedi; plak sesini Atina'da tanıttı ve oraya taşındı. 1970'ler boyunca Markopoulos, Stavros Ksarhakos, Hristos Leontis ve başkaları için şarkı söyledi; albaylar cuntası iktidardayken Atina'nın kulüplerini her gece doldurdu.

Kasım 1973'te işgal altındaki Politeknik'e girdi ve kapıların ardında öğrencilerle birlikte şarkı söyledi; fotoğraflar gazetelerin ön sayfalarına çıktı ve rejim konserlerini yasaklayıp sahne aldığı kulübü kapattı. Cuntanın düşüşünden sonra ününün doruğundayken kansere yakalandı. 8 Şubat 1980'de Pire'de 43 yaşında öldü; oyuncu Jenny Karezi ona «Başmelek» demişti ve Yunanlar bugün hâlâ ondan «ο Αρχάγγελος της Κρήτης» (Girit'in Başmeleği) diye söz eder.

Ksiluris iki tür müzik söyledi ve bunları birleştirdi. Birincisi Girit geleneğiydi: Beyaz Dağlar'ın «köklerindeki» dağ köylerinin ağır, eşliksiz türküleri olan ριζίτικα ve lyra eşliğinde doğaçlama söylenen kafiyeli beyitler olan μαντινάδες. Markopoulos'un Ριζίτικα (1971) albümü bu eski türküleri onun sesiyle kayda geçirdi; aralarında Türklere karşı bir isyan türküsü olan ve onun ağzında diktatörlüğe karşı bir şarkıya dönüşen Πότε θα κάνει ξαστεριά (Gökyüzü Ne Zaman Açılacak) de vardı. Politeknik'te söylediği diğer şarkı, Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί (Düşmanlar Şehre Girdi), Markopoulos'un aynı yıllardan bir şarkısıdır.

İkinci tür, bestecilerin şiiri onunki gibi sesler için bestelediği, 1970'lerin yeni «sanat-halk» şarkısıydı. Markopoulos için Χρονικό (Vakayiname, 1970), Ιθαγένεια (Uyruk, 1972) ve Χίλια μύρια κύματα (Binlerce Binlerce Dalga, 1974 civarı) gibi şarkılar kaydetti; bu sonuncusu, bugün gece hüzne döndüğünde eğlencelerin sonunda söylenen bir denizci şarkısıdır. Hristos Leontis için Ritsos'un şiirlerinden oluşan Καπνισμένο τσουκάλι (İsli Çömlek, 1975) dizisini söyledi; 1976'da da Tania Tsanaklidu ile birlikte Girit Rönesansı'nın manzum romansı Ερωτόκριτος'tan uzun bölümleri Hristodulos Halaris'in bestesiyle kaydetti; birçok Yunan bu şiiri ilk kez böyle duydu. Sesi tiz, saf ve Girit usulü hafif genizden, uzun, acelesiz bir çizgiye sahip ve neredeyse süssüzdü; gerçeği söylüyormuş gibi şarkı söylerdi, bu yüzden siyasi şarkılar onun ağzında içten duyulurdu.

Önce, hâlâ gösterilerde ve her yıl Politeknik ayaklanmasının yıldönümü olan 17 Kasım'da söylenen Πότε θα κάνει ξαστεριά'yı dinleyin; ardından Ανυφαντού, Χίλια μύρια κύματα ve onun Ερωτόκριτος'unu. Koyun, dokumacılık ve müzikle geçinen Anogia'da, bir plaketle işaretlenmiş evi insanların ziyaret ettiği bir yerdir; kardeşi Psarantonis, yeğeni Yorgis Ksiluris (Psaroyorgis) ve genç bir Ksiluris kuşağı geleneği sürdürüyor; Yunanistan'da yalnızca bu soyadı bile Girit müziği anlamına gelir. Girit'te sokaklara onun adı verilmiştir ve plakları sürekli yeniden basılır. Öğrenen biri için rizitika, Girit ağzına yumuşak bir giriş yoludur, çünkü dizeler kısadır ve tekrarlanır.

• Lakabı Ψαρονίκος'un balıkla (ψάρι) hiçbir ilgisi yoktur: aileye «Ψαροί», yani kır saçlılar denirdi.
• Köyü Anogia, Ağustos 1944'te Alman ordusu tarafından yakıldı; içinde büyüdüğü müzik geleneği yeniden kurulan köyde yaşamayı sürdürdü.
• Kasım 1973'te, tankların kapıları kırmasından birkaç gün önce, işgal altındaki Atina Politeknik Okulu'nda şarkı söyledi.
• Çaldığı lyranın üç teli vardır; diz üstünde dik tutulur ve küçücük bir çello gibi yayla çalınır.