grecfacilegrecfacile
Το αρχαίο ελληνικό θέατρο των Συρακουσών σήμερα, στην πόλη όπου έδρασε ο Επίχαρμος· σύγχρονη φωτογραφία του 2009, όχι πορτρέτο του ποιητή.
Το αρχαίο ελληνικό θέατρο των Συρακουσών σήμερα, στην πόλη όπου έδρασε ο Επίχαρμος· σύγχρονη φωτογραφία του 2009, όχι πορτρέτο του ποιητή. · Allie_Caulfield · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

B2Antiguidade · Poeta cómico

Epicarmo

Επίχαρμος

c. 540 BC – c. 460 BC · Mégara Hibleia · Siracusa

Epicarmo foi um poeta cómico grego ativo em Siracusa, na Sicília, tradicionalmente datado de cerca de 540–460 a.C. Escreveu peças em verso no dialeto dórico local, que só sobrevivem como fragmentos citados por autores posteriores. Aristóteles associou-o aos primeiros enredos cómicos e Platão chamou-lhe o principal poeta da comédia. Os autores antigos discordam sobre o seu local de nascimento: uma tradição diz que vinha de Cós, outras fazem dele siciliano.

A vida

Quase tudo o que se sabe sobre Epicarmo vem de escritores que viveram muito depois dele, e eles não concordam. Diógenes Laércio chama-lhe natural de Cós, filho de Helotales, e conta que foi levado para Mégara, na Sicília, com três meses de idade e mais tarde se mudou para Siracusa. O léxico bizantino conhecido como Suda chama-lhe, pelo contrário, siracusano ou natural da cidade siciliana de Krastos, e regista ainda outras versões. O nome familiar «Epicarmo de Cós» reflete, portanto, uma tradição e não um facto assente. O que é claro é que a sua carreira pertenceu a Siracusa, onde escrevia no grego dórico local.

A Suda situa a sua atividade cerca de seis anos antes das Guerras Médicas, por volta de 485 a.C. Relatos posteriores ligam-no à corte dos governantes de Siracusa, sobretudo Hierão, que também acolheu Ésquilo. A tradição antiga fez dele discípulo de Pitágoras e autor de máximas médicas e filosóficas. Já na Antiguidade, porém, Ateneu notava que alguns poemas que circulavam com o seu nome tinham sido escritos por outros, e os estudiosos modernos tratam muitas dessas sentenças com cautela. Diógenes relata que Epicarmo viveu até aos noventa anos e que Siracusa o honrou com uma estátua cujo epigrama louvava a sua sabedoria.

A obra

Epicarmo escreveu muitas peças em verso. A Suda indica cinquenta e duas, ou trinta e cinco segundo outra contagem antiga, e hoje conhecem-se cerca de quarenta títulos. O Centro da Língua Grega distingue dois grandes grupos. Cerca de metade parodiava mitos de heróis como Héracles e Ulisses. Outras mostravam a vida quotidiana e tipos cómicos, como o parasita que come à mesa de outro e o camponês rude.

Em Ἥβας γάμος (As Bodas de Hebe), citada vezes sem conta por Ateneu, um banquete nupcial divino torna-se pretexto para longas listas de peixes e mariscos. Ὀδυσσεὺς αὐτόμολος (Ulisses Desertor) colocava um herói homérico numa situação cómica. Γᾶ καὶ Θάλασσα (A Terra e o Mar) encenava uma disputa entre dois elementos sobre qual dá mais bens. Λόγος καὶ Λογίνα (Logos e Logina) sobrevive em pedaços ainda mais pequenos e o seu enredo é obscuro.

Na Poética, Aristóteles escreveu que a composição de enredos cómicos veio originalmente da Sicília, nomeando Epicarmo e Fórmis, e que Epicarmo viveu muito antes dos poetas cómicos atenienses Quiónides e Magnes. O seu humor brincava com ideias e com a língua. Um famoso «argumento do crescimento» pergunta se uma pessoa que muda continua a ser a mesma, de modo que um devedor poderia alegar que já não deve a dívida de ontem. Segundo a história literária do Centro, evitava piadas grosseiras e ataques a pessoas nomeadas.

O legado na Grécia de hoje

Hoje Epicarmo lê-se em coletâneas de fragmentos e em histórias do teatro grego, incluindo a história literária em linha do Centro da Língua Grega. Importa como um primeiro elo siciliano na história que conduz à comédia ateniense de Aristófanes. Comece pelo verso desta página, que Políbio considera «bem dito por Epicarmo», e leia em voz alta a sua versão em grego moderno. Depois escreva duas frases em grego moderno com as mesmas palavras: Πιστεύεις εύκολα. (Acreditas facilmente.) e Πιστεύεις εύκολα; (Acreditas facilmente?). O grego marca a pergunta com «;» e com uma entoação diferente, não com mudança da ordem das palavras. Por fim, relate o conselho: Ο Πολύβιος γράφει ότι, κατά τον Επίχαρμο, δεν πρέπει να πιστεύουμε εύκολα (Políbio escreve que, segundo Epicarmo, não devemos acreditar facilmente). O nível B2 descreve o material em grego moderno desta página, não a leitura autónoma dos fragmentos dóricos.

Sabia que…?

  • O Teeteto de Platão aponta Epicarmo como o cume da comédia, tal como Homero o é da tragédia.
  • A Suda atribui-lhe a invenção de letras gregas, afirmação que os estudiosos modernos não aceitam.
  • Muitos nomes de peixes das suas Bodas de Hebe sobrevivem porque Ateneu os citou num longo livro sobre comida.
  • Diógenes Laércio diz que Epicarmo viveu até aos noventa anos.

Obras principais

Título gregoTítuloAno
Ἥβας γάμοςAs Bodas de Hebe — comédia, fragmentos?
Ὀδυσσεὺς αὐτόμολοςUlisses Desertor — comédia, fragmentos?
Γᾶ καὶ ΘάλασσαA Terra e o Mar — comédia, fragmentos?
Λόγος καὶ ΛογίναLogos e Logina — comédia, fragmentos?

Uma frase para reter

νᾶφε καὶ μέμνασ᾽ ἀπιστεῖν· ἄρθρα ταῦτα τᾶν φρενῶν.

Em grego de hojeΝα είσαι νηφάλιος και να θυμάσαι να δυσπιστείς· αυτές είναι οι αρθρώσεις του νου.

nâphe kaì mémnas’ apisteîn; árthra taûta tân phrenôn.

Mantém-te sóbrio e lembra-te de desconfiar: estas são as articulações da mente.

Αποδίδεται στον Επίχαρμο· στίχος που παραθέτει ο Πολύβιος, Ἱστορίαι 18.40.4
B2

Ler sobre Epicarmo em grego (B2)

Palavras do texto

  • dialeto
  • fragmento
  • sobrevivo
  • posterior
  • discordo
  • aconselho
  • afirmação
  • pergunta

Experimente uma lição B2 gratuitaSem conta para os três primeiros exercícios.

Outros do nível B2

Grécia moderna · PoetisaKiki Dimoula1931 – 2020Grécia moderna · PoetaAngelos Sikelianos1884 – 1951Antiguidade · TragediógrafoEurípidesc. 480 BC – 406 BCGrécia moderna · PoetaKostis Palamas1859 – 1943Grécia moderna · Contista e poetaGeorgios Vizyinos1849 – 1896Antiguidade · Historiador e soldadoXenofontec. 430 BC – c. 354 BCAntiguidade · Biógrafo e ensaístaPlutarcoc. 46 – c. 120Antiguidade · FilósofoHeraclitoc. 535 BC – c. 475 BCAntiguidade · EstadistaPériclesc. 495 BC – 429 BCGrécia moderna · EstadistaEleftherios Venizelos1864 – 1936Grécia moderna · Primeiro governador da GréciaIoannis Kapodistrias1776 – 1831Grécia moderna · PoetaLorentzos Mavilis1860 – 1912Grécia moderna · Romancista, contistaAndreas Karkavitsas1865 – 1922Grécia moderna · Realizador de cinema e encenador de teatroMichael Cacoyannis1922 – 2011Grécia moderna · CompositorVangelis1943 – 2022Grécia moderna · RomancistaDido Sotiriou1909 – 2004Grécia moderna · Dramaturgo e letristaIákovos Kambanellis1922 – 2011Grécia moderna · Primeiro-ministro, reformadorCharilaos Trikoupis1832 – 1896Grécia moderna · Romancista, ensaístaGiorgos Theotokas1905 – 1966Grécia moderna · RomancistaPandelis Prevelakis1909 – 1986Grécia moderna · PoetaTasos Livaditis1922 – 1988Grécia moderna · MatemáticoConstantin Carathéodory1873 – 1950Grécia moderna · PintorKonstantinos Parthenis1878 – 1967Grécia moderna · PintorYannis Moralis1916 – 2009Grécia moderna · EscultorTakis (Panagiotis Vassilakis)1925 – 2019Grécia moderna · MaestroDimitri Mitropoulos1896 – 1960Grécia moderna · Atriz de teatroMarika Kotopouli1887 – 1954Grécia moderna · Escritor, crítico de arteZacarias Papantoniou1877 – 1940Grécia moderna · ArqueólogoSpyridon Marinatos1901 – 1974Grécia moderna · BenfeitorEvangelos Zappas1800 – 1865Grécia moderna · Cantor de rock, cantautorPavlos Sidiropoulos1948 – 1990Grécia moderna · Compositor de rebetiko, bouzoukiYannis Papaioannou1913 – 1972Grécia moderna · QuímicoLeónidas Zervas1902 – 1980Grécia moderna · ArqueólogoJorge Mylonas1898 – 1988Grécia moderna · PintoraAglaia Papa1904 – 1984Antiguidade · Poeta coralÁlcmanGrécia moderna · Atriz de teatroAmalia MoutousiGrécia moderna · Coreógrafa · bailarinaAngeliki Stellatou1963Antiguidade · Compilador literárioAteneu2nd c. ADAntiguidade · Biógrafo · história filosóficaDiógenes Laércio3rd c. ADGrécia moderna · Historiadora · bizantinistaEleni Glykatzi-Arveler1926 – 2026Grécia moderna · AutobiógrafaElisavet Moutzan-Martinengou1801 – 1832Grécia moderna · Romancista · poetaErsi Sotiropoulou1953Grécia moderna · Romancista; contistaGalateia Saranti1920 – 2009Grécia moderna · Realizador · argumentistaYorgos Lanthimos1973Grécia moderna · Romancista de ficção especulativaIoanna Bourazopoulou1968Grécia moderna · Atriz · diretora de companhiaKakia Analyti1934 – 2002Grécia moderna · Atriz de teatro e televisãoKatia Dandoulaki1948Antiguidade · Escultor em bronzeLisipoGrécia moderna · RomancistaMargarita Karapanou1946 – 2008Grécia moderna · Poeta, dramaturga e tradutoraMaria Laina1947 – 2023Grécia moderna · Cantora · compositoraMaria PapageorgiouGrécia moderna · Cantor · compositorMichalis Hatzigiannis1978Antiguidade · Historiador · investigação políticaPolíbioc. 200 BC – c. 118 BCGrécia moderna · Romancista · ficção históricaRea Galanaki1947Antiguidade · Poeta líricoEstesícoroc. 630 BC – c. 555 BCAntiguidade · Filósofo · fundador estoicoZenão de Cítioc. 334–333 BC – c. 262–261 BCGrécia moderna · Romancista · contistaZyranna Zateli1951

Todas as personalidades →