Melina Merkuri

Maria Amalia Merkuri lindi në Athinë më 18 tetor 1920 në një familje politike: gjyshi i saj Spiridon Merkuris ishte për shumë vite kryetar i bashkisë së Athinës dhe i ati Stamatis ishte deputet dhe ministër. Studioi në shkollën dramatike të Teatrit Kombëtar dhe debutoi në skenë në vitet 1940, duke luajtur në Athinë në vepra të Tennessee Williams-it e të tjerëve nën drejtimin e regjisorit Karolos Kun. Filmi i saj i parë, Στέλλα (Stella, 1955) i Mihalis Kakojanisit, e çoi në festivalin e Kanës, ku njohu regjisorin amerikan Jules Dassin, i cili u bë partneri i saj dhe, më 1966, bashkëshorti i saj.

Me Dassin-in xhiroi Ποτέ την Κυριακή (Kurrë të dielën, 1960), që i solli çmimin e aktores më të mirë në Kanë dhe një nominim për Oscar, dhe më vonë Phaedra (1962) dhe Topkapi (1964). Ishte një yll ndërkombëtar, që jetonte mes Athinës, Parisit dhe Nju Jorkut, kur kolonelët morën pushtetin në Greqi në prill 1967. Merkuri, që ndodhej jashtë vendit, u bë zëri më i fuqishëm kundër diktaturës, duke dhënë koncerte dhe intervista anembanë Evropës dhe Amerikës. Junta i hoqi shtetësinë greke; përgjigjja e saj, se kishte lindur greke dhe do të vdiste greke, u bë e famshme.

U kthye në Greqi më 1974, iu bashkua PASOK-ut të Andreas Papandreut dhe u zgjodh deputete e Pireut më 1977. Nga 1981 deri më 1989 dhe sërish nga 1993 ishte ministre e Kulturës, gruaja e parë në këtë post. Vdiq nga kanceri i mushkërive në Nju Jork më 6 mars 1994, dhe funerali i saj në Athinë, me nderimet e një kryeministri, nxori në rrugë turma të jashtëzakonshme.

Si aktore, Merkuri kishte më shumë një prani të madhe, të ngrohtë e të ngjirur sesa një teknikë delikate. Në Στέλλα ajo është një këngëtare tavernash në Plaka që refuzon të martohet me burrin që e do, dhe filmi mbyllet me tragjedi; këngët e Manos Haxhidakisit, mes tyre «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» (Dashuri, u bëre thikë me dy presa), e bënë filmin një klasik grek. Në Ποτέ την Κυριακή luan Ilian, një prostitutë të gëzuar të Pireut që një studiues amerikan përpiqet ta arsimojë; filmi pati sukses botëror, dhe kënga e tij «Τα παιδιά του Πειραιά» (Fëmijët e Pireut), sërish e Haxhidakisit, fitoi çmimin Oscar për këngën më të mirë origjinale, kënga e parë greke që e arriti këtë. Regjistroi gjithashtu albume në greqisht, frëngjisht dhe anglisht, mes tyre «Χάρτινο το φεγγαράκι» (Hëna prej letre), që e kishte kënduar për herë të parë në skenë më 1949.

Puna e saj politike pati të njëjtën përmasë. Si ministre e Kulturës nisi fushatën për kthimin e Mermerëve të Partenonit, të mbajtur në Muzeun Britanik që nga fillimi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, duke argumentuar në një debat të famshëm në Oxford Union më 1986 se skulpturat nuk ishin zbukurim, por shpirti i një populli. Propozoi idenë e një Qyteti Evropian të Kulturës, çdo vit një qytet i ndryshëm që feston trashëgiminë e vet; Athina ishte e para më 1985, dhe programi, sot Kryeqyteti Evropian i Kulturës, vazhdon. Ajo nxiti gjithashtu bashkimin e vendeve arkeologjike të Athinës dhe një Muze të ri të Akropolit, të dyja të përfunduara pas vdekjes së saj.

Muzeu i Akropolit, i hapur më 2009 në këmbët e Akropolit, është ndërtesa që ajo kërkoi, me një hapësirë bosh që pret Mermerët; busti i saj qëndron në fillim të rrugës këmbësore Dionisiu Areopagjitu që të çon atje. Fondacioni Melina Merkuri ruan arkivin e saj, dhe Qendra Kulturore Melina Merkuri në Thisio pret ekspozita. Shumë qytete greke kanë një rrugë ose shesh me emrin e saj, dhe një çmim ndërkombëtar UNESCO-Greqi për peizazhet kulturore mban emrin e saj. Nxënësi duhet të shohë Ποτέ την Κυριακή, të dëgjojë «Τα παιδιά του Πειραιά», me refrenin e tij të lehtë e të përsëritur, dhe «Χάρτινο το φεγγαράκι», dhe të vizitojë Muzeun e Akropolit, ku fushata e saj vazhdon edhe sot. Fraza e saj se kishte lindur greke dhe do të vdiste greke citohet ende sa herë që grekët flasin për identitetin dhe mërgimin.

• «Τα παιδιά του Πειραιά» fitoi Oscar-in për këngën më të mirë origjinale më 1961, e vetmja këngë në gjuhën greke që e ka arritur ndonjëherë.
• Ndau çmimin e aktores më të mirë në Kanë më 1960 me Jeanne Moreau-në dhe u nominua për Oscar për të njëjtin rol.
• Junta i hoqi shtetësinë më 1967; ajo u përgjigj se kishte lindur greke dhe do të vdiste greke, ndërsa ministri që nënshkroi urdhrin kishte lindur fashist dhe do të vdiste fashist.
• Athina ishte Qyteti i parë Evropian i Kulturës më 1985, sepse Merkuri, si ministre, e shpiku idenë.