Athanas Dhiaku

Dhiaku lindi rreth vitit 1788 në malet e Fokidës dhe Doridës, në veri të Delfit; dy fshatra, Artotina dhe Ano Musunica, e pretendojnë si të tyrin, dhe i dyti më vonë u riemërua «Αθανάσιος Διάκος» për nder të tij. Mbiemri i tij zakonisht jepet si Masavetas ose Gramatikos. Që i vogël hyri në një manastir dhe u bë dhjak, në greqisht διάκος, dhe titulli i mbeti si mbiemër. Tradita thotë se e la manastirin pas një grindjeje me një zyrtar osman dhe doli në mal, ku iu bashkua kleftëve dhe më vonë shërbeu si armatol, roje e armatosur nën pushtetin osman, në çetën e Odise Andrucos.

Kur Revolucioni shpërtheu në pranverën e vitit 1821, Dhiaku ngriti njerëzit e tij në krahinën e Livadhisë. Në fund të prillit një ushtri osmane nën komandën e Omer Vrionit dhe Kose Mehmetit po zbriste në jug drejt Peloponezit, dhe grekët u përpoqën ta ndalnin te lumi Sperkio, pranë kalimit të lashtë të Termopileve. Dhiaku, me disa qindra burra, mbajti urën e Alamanës. Shumica e çetave të tjera greke u tërhoqën; ai qëndroi. Pas orësh luftimi, i plagosur dhe me shpatën të thyer, u zu rob. Në Lamia i ofruan jetën nëse do të ndërronte fenë dhe do t'u shërbente osmanëve. Ai refuzoi, dhe më 24 prill 1821 u ekzekutua, sipas traditës u ngul në hu ose u pjek në hell. Ishte rreth tridhjetë e tre vjeç.

Dhiaku nuk shkroi libra; vepra e tij është një betejë dhe një vdekje, dhe mënyra si grekët i kanë treguar që atëherë. Nga ana ushtarake, përleshja në Alamanë ishte një disfatë: ushtria osmane kaloi Sperkion dhe vazhdoi drejt jugut. Por ndodhi vetëm disa javë pas kryengritjeve të para të marsit 1821, kur askush nuk e dinte nëse Revolucioni do të mbijetonte, dhe historia e një njeriu që qëndroi i patundur në Termopile, vendi i Leonidhës dhe i treqindëve, i dha kryengritjes një hero që në ditët e saj të para. Brenda pak muajsh lajmi i vdekjes së tij u përhap nëpër fshatra, dhe grekët nisën të flisnin për të si për një Leonidhë të ri.

Tradita popullore i dha fjalët e tij. Në κλέφτικο τραγούδι (këngë kleftësh) më të famshme për të, Dhiaku çohet drejt vdekjes në një mëngjes pranvere dhe sheh rreth e rrotull degët e lulëzuara dhe barin e ri. Kënga e bën të thotë sa keq e ka zgjedhur Vdekja kohën: «Για δες καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει». Një tjetër varg që tradita ia vë në gojë është përgjigjja e tij ndaj ofertës për të ndërruar fenë: «Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε να πεθάνω» (Grek kam lindur, grek do të vdes). Më 1867 poeti Aristotelis Valaoritis shkroi një poemë të gjatë, Αθανάσιος Διάκος, dhe piktorët e shekullit XIX e paraqitën në urë me shpatën e thyer. Këto imazhe, më shumë se vetë beteja, e bënë Dhiakun simbol kombëtar.

Në Lamia një statujë e Dhiakut qëndron pranë vendit ku u ekzekutua, dhe qyteti e përkujton çdo prill rreth përvjetorit të vdekjes së tij. Vendlindja e tij në Fokidë mban emrin e tij, dhe rrugë e sheshe me emrin Αθανασίου Διάκου ose thjesht Διάκου ka pothuajse në çdo qytet grek, përfshirë një rrugë të njohur pranë Akropolit në Athinë. Fëmijët grekë e njohin në shkollë rreth 25 marsit, festës kombëtare, kur lexojnë këngën popullore për mëngjesin e tij të fundit dhe historinë e Alamanës. Një ide e mirë: gjeni këngën popullore «Του Διάκου» dhe lexoni dy vargjet e saj të para, të cilat një fillestar mund t'i kuptojë tashmë, fjalë për fjalë. Nëse udhëtoni në rrugën e vjetër kombëtare nga Athina në Lamia, kaloni luginën e Sperkios ku u zhvillua beteja.

• Διάκος nuk është mbiemër familjar, por titull kishtar: ai ishte dhjak në një manastir para se të bëhej luftëtar.
• Ura e Alamanës është vetëm disa kilometra larg Termopileve, prandaj grekët e krahasuan me Leonidhën.
• Fshati i tij i lindjes në Fokidë u riemërua Athanasios Diakos për nder të tij.
• Vdiq më 24 prill 1821, mezi një muaj pas fillimit të Revolucionit.