Odiseas Elitis

Lindi si Odiseas Alepudelis në Heraklion të Kretës, më 2 nëntor 1911, fëmija më i vogël i një familjeje nga Lesbosi që kishte bërë para me prodhimin e sapunit. Familja u shpërngul në Athinë në 1914, dhe ishujt e Egjeut, mbi të gjitha Lesbosi, u bënë peizazhi i verave të tij dhe më vonë i poezive të tij. Studioi për drejtësi pa e përfunduar, zbuloi surrealizmin francez dhe piktorët, dhe botoi poezitë e para në 1935 në revistën Τα Νέα Γράμματα me pseudonimin Elitis, një emër që e zgjodhi për të mos u ngatërruar me biznesin e familjes.

Në dimrin e 1940–41 shërbeu si nëntoger në frontin shqiptar kundër pushtimit italian, një përvojë nga e cila lindi Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας (Këngë heroike dhe e zisë për nëntogerin e humbur të Shqipërisë, 1945). Pas luftës jetoi për periudha të gjata në Paris (1948–52 dhe përsëri 1969–71, gjatë diktaturës), ku u miqësua me Picasso-n, Matisse-in dhe surrealistët, por Athina mbeti shtëpia e tij.

Çmimi Nobel në 1979 e bëri figurë publike, gjë që nuk i pëlqente; jetoi qetësisht në një apartament në rrugën Skufa në Athinë, bënte kolazhe, përktheu Safon dhe Rimbaud-in dhe vazhdoi të botonte deri në fund. Vdiq në Athinë më 18 mars 1996 dhe u varros në Varrezat e Para.

Përmbledhjet e tij të para, Προσανατολισμοί (Orientime, 1940) dhe Ήλιος ο Πρώτος (Dielli i Parë, 1943), janë poezi të ndritshme, surrealiste për rininë, detin dhe dritën e Egjeut. Pastaj, pas katërmbëdhjetë vjetësh heshtjeje, erdhi Το Άξιον Εστί (I denjë është, 1959), një poemë e gjatë e ndërtuar si një liturgji ortodokse, në tri pjesë, ku jeta e poetit, lufta, pushtimi gjerman dhe lufta civile shkrihen me historinë e gjuhës dhe të peizazhit grek. Vargjet e saj më të famshme, «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι» dhe «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού», u bënë këngët më të njohura të Greqisë kur Mikis Theodorakis e vuri poemën në muzikë si oratorio në 1964, me Grigoris Bithikotsis-in si këngëtar.

Το Μονόγραμμα (Monogrami, 1972) është një poemë e vetme dashurie në shtatë pjesë, ajo me refrenin «Θα πενθώ πάντα, μ' ακούς; για σένα» (Do të mbaj zi përgjithmonë, më dëgjon? për ty), dhe ndoshta poema greke e dashurisë më e cituar e shekullit të njëzetë. Μαρία Νεφέλη (Maria Nefeli, 1978) është një dialog midis poetit dhe një vajze të re të viteve 1970, ndërsa Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας (Dielli Sovran, 1971) dhe Τα Ρω του Έρωτα (Ro-të e Dashurisë, 1972) janë poezi të shkurtra, si këngë, të shkruara për t'u vënë në muzikë. Greqishtja e Elitis është sensuale dhe e saktë: fjalë të përditshme për detin, erën, gurin dhe dritën vihen pranë fjalëve nga himnet bizantine dhe Homeri, dhe efekti është një gjuhë që ndihet njëkohësisht e lashtë dhe e larë rishtas.

Për të njohur Elitis, dëgjoni Άξιον Εστί të Theodorakis: «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ» dhe «Ένα το χελιδόνι» këndohen në çdo koncert të Theodorakis dhe në demonstrata të panumërta, dhe shumica e grekëve i dinë melodiat pa u kujtuar se fjalët janë një poezi e Nobelit. Theodorakis vuri në muzikë edhe «Του μικρού βοριά» dhe «Μαρίνα» nga cikli Μικρές Κυκλάδες. Το Μονόγραμμα lexohet me zë të lartë në dasma dhe citohet në kartolinat e Shën Valentinit. Nxënësit e lexojnë Elitis në gjimnaz, sidomos Άξιον Εστί dhe poezinë për nëntogerin e humbur, dhe Athina, Heraklioni e shumë qytete të tjera kanë një rrugë me emrin Οδυσσέα Ελύτη. Viti 2011, njëqindvjetori i lindjes së tij, u shpall Viti i Elitis në Greqi, me ekspozita të kolazheve dhe të poezive të tij.

• Mbiemri i tij i vërtetë ishte Alepudelis; thuhet se pseudonimi Elitis bashkon tinguj nga fjalë që ai i donte, si Ελλάδα, ελπίδα, ελευθερία dhe Ελένη.
• Nuk përfundoi kurrë një diplomë universitare dhe nuk mbajti kurrë për gjatë një punë të rregullt; jetoi nga biznesi i familjes dhe më vonë nga librat e tij.
• Elitis ishte edhe artist pamor: bëri qindra kolazhe nga prerje revistash dhe gravura të vjetra, të ekspozuara në Athinë dhe jashtë vendit.
• Komiteti i Nobelit në 1979 e vlerësoi poezinë e tij për përshkrimin e luftës së njeriut modern për liri dhe krijimtari në sfondin e traditës greke.