Jeta
Arati lindi rreth vitit 315 ose 310 p.K. në Soli, një qytet grek në Kiliki. Për jetën e tij dihet me siguri shumë pak: të dhënat tona vijnë nga katër Jetë të shkurtra antike pa autor dhe nga një zë në fjalorin bizantin të quajtur Suda, dhe disa hollësi të tyre janë të dyshimta. I ri shkoi në Athinë, ku u njoh me filozofinë stoike, shkollën që mësonte se një arsye e vetme hyjnore përshkon gjithë botën.
Rreth vitit 276 p.K. mbreti i Maqedonisë Antigon Gonata e ftoi në oborrin e tij në Pela. Rasti ishte martesa e mbretit me Filën, dhe Arati shkroi për festën një Himn për Panin, sot të humbur. Sipas Jetëve antike, Antigoni e admironte astronominë në prozë të Eudoksit të Knidit dhe i kërkoi Aratit ta kthente në vargje. Rezultati ishin Φαινόμενα (Fenomenet, “Shfaqjet”).
Arati kaloi gjithashtu një kohë në oborrin e Antiokut I në Siri, dhe thuhet se punoi për një botim të Homerit. Poema të tjera njihen vetëm nga titujt, ndërsa dy epigrame të shkurtra ruhen në Antologjinë greke. Vdiq rreth vitit 240 p.K. Nuk ishte astronom me profesion, por një poet që dinte ta bënte dijen e vështirë të qartë dhe të paharrueshme.
Veprat
Fenomenet janë një poemë didaktike me 1154 heksametra, metri i Homerit dhe i Hesiodit. Ato hapen me një himn të shkurtër për Zeusin që nis me «Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα» (Le të nisim nga Zeusi) dhe e tregon zotin të pranishëm në çdo rrugë, në çdo treg, në det dhe në çdo liman. Pjesa kryesore pastaj e çon lexuesin nëpër qiell: fillimisht te yjësitë veriore, pastaj te ato jugore, më tej te rrathët e mëdhenj qiellorë dhe te yjet që lindin e perëndojnë gjatë vitit. Pjesa e fundit, nga vargu 758 deri në fund, kalon te shenjat e motit: brirët e Hënës, retë dhe erërat, sorrat, milingonat dhe kranat.
Arati pikturon me fjalë. Dy Arushat, Ἄρκτοι, rrotullohen rreth polit; detarët grekë orientohen me të madhen, fenikasit me të voglën. Mes tyre gjarpëron Dragoi si një degë lumi. Plejadat quhen shtatë, vëren ai, megjithëse shihen vetëm gjashtë. Modeli i tij i madh ishte Hesiodi, dhe pjesa më e madhe e astronomisë vinte nga Eudoksi; pjesa për motin mbështetej ndoshta te Teofrasti. Kalimaku e lavdëroi gjuhën e rafinuar të poemës, e cila shpejt u lexua dhe u komentua shumë në gjithë botën greke.
Trashëgimia në Greqinë e sotme
Romakët i deshën shumë Fenomenet. Ciceroni, Germaniku dhe Avieni i përkthyen në latinisht, Virgjili i jehoi te Gjeorgjikat, dhe kopje të ilustruara si Aratea e Lejdenit, e bërë rreth viteve 830–840, i çuan figurat e yjësive në Evropën mesjetare. Te Veprat 17:28 Pavli, duke folur në Athinë, citon vargun e pestë: «Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν» (Sepse edhe ne jemi nga fisi i tij). Greqishtja e sotme përdor ende emra që gjenden në poemë, si η Μεγάλη Άρκτος (Arusha e Madhe), ο Δράκων (Dragoi) dhe οι Πλειάδες (Plejadat), dhe titulli i saj jeton te fjala e përditshme το φαινόμενο (dukuri, fenomen). Provoni: hapni një hartë të sotme të qiellit me emra, gjeni dy Arushat dhe Dragoin dhe shkruani tri fjali greqisht me πάνω, κάτω dhe δίπλα. Shenjat e motit të Aratit janë histori, jo parashikim.
A e dinit?
- Fenomenet kanë 1154 vargje, dhe himni për Zeusin në fillim zë vetëm 18 të parat.
- Kalimaku shkroi një epigram të shkurtër që i përshëndet “fjalët e holla” të poemës si shenjë e netëve pa gjumë të Aratit.
- Arati thotë se Plejadat quhen shtatë, por shihen vetëm gjashtë; Aratea e Lejdenit i pikturon të shtatat si koka grash.
- Ndër shenjat e motit janë brirët e hollë të Hënës së re dhe puna e zellshme e milingonave, por ato janë besime të lashta, jo shkencë moderne.
Veprat kryesore
| Titulli greqisht | Titulli | Viti |
|---|---|---|
| Ὕμνος εἰς Πᾶνα | Himn për Panin — për martesën e Antigonit me Filën, i humbur | c. 276 BC |
| Φαινόμενα, στ. 1–18 | Fenomenet, vargjet 1–18 — himni hyrës për Zeusin | after c. 276 BC |
| Φαινόμενα, στ. 26–62 | Fenomenet, vargjet 26–62 — dy Arushat dhe Dragoi | after c. 276 BC |
| Φαινόμενα, στ. 254–267 | Fenomenet, vargjet 254–267 — shtatë Plejadat | after c. 276 BC |
| Φαινόμενα, στ. 758–1154 | Fenomenet, vargjet 758–1154 — shenjat e motit | after c. 276 BC |
Një varg për t’u mbajtur mend
ἑπτάποροι δὴ ταί γε μετʼ ἀνθρώπους ὑδέονται, ἓξ οἶαί περ ἐοῦσαι ἐπόψιαι ὀφθαλμοῖσιν.
Në greqishten e sotmeΕπτά λέγονται ανάμεσα στους ανθρώπους, κι ας είναι μόνο έξι ορατές στα μάτια.
heptáporoi dḕ taí ge met’ anthrṓpous hydéontai, hèx hoîaí per eoûsai epópsiai ophthalmoîsin.
Mes njerëzve thuhet se janë shtatë, megjithëse me sy shihen vetëm gjashtë.
