Γιάννης Μαρκόπουλος

Ο Γιάννης Μαρκόπουλος γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης στις 18 Μαρτίου 1939 και μεγάλωσε στην Ιεράπετρα. Έμαθε βιολί και έπαιξε κλαρίνο στην τοπική μπάντα. Η κρητική μουσική, οι συμφωνικές εκπομπές και τα ακούσματα της ανατολικής Μεσογείου διαμόρφωσαν τον πρώιμο μουσικό κόσμο του. Το 1956 ήρθε στην Αθήνα για σπουδές στο Ωδείο Αθηνών. Ο κινηματογράφος έγινε ένα πεδίο δουλειάς: η μουσική του για τις «Μικρές Αφροδίτες» του Νίκου Κούνδουρου βραβεύτηκε στη Θεσσαλονίκη το 1963. Μετά την επιβολή της δικτατορίας το 1967 πήγε στο Λονδίνο, όπου συνέχισε να συνθέτει και διεύρυνε τις μουσικές του γνώσεις με την Elisabeth Lutyens.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα το 1969, ανέπτυξε κύκλους τραγουδιών και παραστάσεις που συνέδεαν τη σύγχρονη σύνθεση με ελληνικά όργανα και φωνές. Ο Νίκος Ξυλούρης έγινε βασικός συνεργάτης. Το «Χρονικό» (1970), τα «Ριζίτικα» (1971) και η «Θητεία» (1974) ανήκουν σε αυτή την περίοδο, όταν η μουσική μετέφερε και το δημόσιο αίτημα για δημοκρατική ελευθερία. Η δουλειά του επεκτάθηκε στο θέατρο, στον κινηματογράφο, στην ορχηστρική μουσική και στο ορατόριο. Τον Νοέμβριο του 2012 το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών παρουσίασε συμφωνικά του έργα και τον «Ήλιο τον Πρώτο», με σολίστ, ορχήστρα και χορωδία. Πέθανε στις 10 Ιουνίου 2023.

Ο Μαρκόπουλος ονόμασε την καλλιτεχνική του πρόταση «Επιστροφή στις Ρίζες». Αυτό σήμαινε τη χρήση της ζωντανής παράδοσης για τον σχεδιασμό νέων μουσικών μορφών. Η κρητική λύρα, ένα όργανο με δοξάρι, και το σαντούρι, με τις χορδές που χτυπιούνται, μπορούσαν να συναντήσουν τα όργανα της συμφωνικής ορχήστρας. Το αποτέλεσμα ακούστηκε σε συνθέσεις και σε νέες επεξεργασίες υπάρχοντος υλικού. Τα «Ριζίτικα» (1971), με τον Νίκο Ξυλούρη, βασίζονται σε παραδοσιακά τραγούδια που ο Μαρκόπουλος διασκεύασε και ενορχήστρωσε. Τα παραδοσιακά λόγια και η τοπική γλώσσα διαφέρουν από το προσαρμοσμένο νεοελληνικό κείμενο αυτής της σελίδας.

Η ποίηση πρόσφερε μια άλλη διαρκή συνάντηση. Το «Ήλιος ο Πρώτος» (1969) συνδέει τη μουσική με τη συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη του 1943, χρησιμοποιώντας τραγουδιστές, πεζή αφήγηση και χορωδία. Στο υπογεγραμμένο σημείωμα του δίσκου, ο Μαρκόπουλος περιέγραψε ένα χρέος προς τη γενιά του Ελύτη. Το «Χρονικό» (1970) και η «Ιθαγένεια» (1972) χρησιμοποιούν κείμενα του Κ. Χ. Μύρη, ενώ η «Θητεία» (1974) λόγια του Μάνου Ελευθερίου. Πρόκειται για συνεργασίες συνθέτη και συγγραφέων, όχι για ποιήματα γραμμένα μόνο από τον Μαρκόπουλο. Για τον μαθητή, ο τίτλος «Ήλιος ο Πρώτος» προσφέρει μια καθαρή λεπτομέρεια που ξαναχρησιμοποιείται: η κατάληξη του «πρώτος» αλλάζει ανάλογα με το ουσιαστικό που περιγράφει.

Ο Μαρκόπουλος έκανε την ποίηση και τις οργανικές παραδόσεις μέρος μιας κοινής δημόσιας μουσικής εμπειρίας. Οι ηχογραφήσεις του διατηρούν επίσης τη συμβολή συγκεκριμένων ποιητών, τραγουδιστών και μουσικών. Για μια σύντομη άσκηση ελληνικών, ανοίξτε το πρόγραμμα του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών για τις 13 Νοεμβρίου 2012 και βρείτε το «Ήλιος ο Πρώτος». Αντιγράψτε μόνο τον τίτλο και μετά γράψτε τρία δικά σας παραδείγματα: ο πρώτος δίσκος, η πρώτη συναυλία, το πρώτο τραγούδι. Βάλτε τα κάτω από τα ο, η και το σε ένα τετράδιο. Κυκλώστε την κατάληξη του «πρώτος» που αλλάζει. Οι φράσεις σάς βοηθούν να μιλήσετε για έναν πρώτο δίσκο, μια πρώτη συναυλία ή ένα πρώτο τραγούδι· η άσκηση βασίζεται σε γραπτό πρόγραμμα και δεν απαιτεί να καταλάβετε όλη την ποίηση του Ελύτη.

• Παιδί στην Ιεράπετρα, έμαθε βιολί και έπαιζε κλαρίνο στην τοπική φιλαρμονική.
• Τα «Ριζίτικα» περιλαμβάνουν παραδοσιακά κρητικά τραγούδια σε δικές του διασκευές.
• Ο Ελύτης εξέδωσε το «Ήλιος ο Πρώτος» το 1943· το μουσικό έργο του Μαρκόπουλου ακολούθησε το 1969.