Πυθαγόρας

Ο Πυθαγόρας γεννήθηκε στη Σάμο, το μεγάλο νησί απέναντι από τις ακτές της Μικράς Ασίας, γύρω στο 570 π.Χ., γιος του Μνήσαρχου, χαράκτη πολύτιμων λίθων ή εμπόρου. Μεταγενέστεροι συγγραφείς λένε ότι ταξίδεψε πολύ στα νιάτα του και σπούδασε κοντά στους ιερείς της Αιγύπτου και στους αστρονόμους της Βαβυλώνας· οι ιστορίες είναι όψιμες, αλλά η Σάμος στην εποχή του ήταν πλούσιο εμπορικό νησί με επαφές σε όλη την ανατολική Μεσόγειο, οπότε κάτι από αυτά μπορεί να είναι αλήθεια. Γύρω στο 530 π.Χ., όταν ο τύραννος Πολυκράτης κυβερνούσε τη Σάμο, άφησε το νησί για πάντα και έπλευσε δυτικά προς τον Κρότωνα, ελληνική πόλη στο πέλμα της Ιταλίας.

Στον Κρότωνα ίδρυσε κάτι ανάμεσα σε φιλοσοφική σχολή, θρησκευτική αδελφότητα και πολιτική λέσχη. Τα μέλη μοιράζονταν την περιουσία τους, τηρούσαν κανόνες σιωπής και διατροφής και χωρίζονταν σε εσωτερικό και εξωτερικό κύκλο· ασυνήθιστα για την εποχή, γίνονταν δεκτές και γυναίκες, και η παράδοση αναφέρει τη Θεανώ, τη σύζυγό του, ανάμεσα στους Πυθαγορείους. Η κοινότητα απέκτησε μεγάλη επιρροή στον Κρότωνα και στις γειτονικές πόλεις, και η επιρροή αυτή δημιούργησε εχθρούς. Μια εξέγερση με επικεφαλής έναν Κροτωνιάτη ονόματι Κύλωνα έδιωξε τους Πυθαγορείους και έκαψε το οίκημα των συνάξεών τους. Ο Πυθαγόρας αποσύρθηκε στο Μεταπόντιο, πιο πέρα στην ακτή, όπου πέθανε γύρω στο 495 π.Χ.

Όλα όσα ξέρουμε προέρχονται από άλλους, και τα περισσότερα από πολύ αργότερα: ο Αριστοτέλης μιλά με επιφύλαξη για «τους λεγόμενους Πυθαγορείους», ενώ οι βιογραφίες του Πορφύριου και του Ιάμβλιχου, γραμμένες οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του, τον παρουσιάζουν ως θαυματοποιό με χρυσό μηρό. Ήδη όσο ζούσε ήταν διάσημος: ο σύγχρονός του Ξενοφάνης τον κοροϊδεύει επειδή σταμάτησε έναν άνθρωπο που χτυπούσε ένα κουτάβι, γιατί αναγνώρισε στο κλαψούρισμά του τη φωνή ενός νεκρού φίλου.

Η καρδιά της πυθαγόρειας διδασκαλίας ήταν ότι ο κόσμος είναι χτισμένος πάνω στον αριθμό. Οι οπαδοί ανακάλυψαν ότι τα ευχάριστα μουσικά διαστήματα αντιστοιχούν σε απλές αναλογίες μηκών χορδής: η οκτάβα είναι 2:1, η πέμπτη 3:2, η τετάρτη 4:3. Αν η αρμονία είναι αριθμός, συλλογίστηκαν, ίσως τα πάντα να είναι, από τις κινήσεις των πλανητών, που φαντάζονταν ότι παράγουν μια μουσική των σφαιρών, μέχρι τη δικαιοσύνη και την ψυχή. Σέβονταν την τετρακτύν, το τρίγωνο των δέκα κουκκίδων που σχηματίζεται από το 1+2+3+4, και ορκίζονταν σε αυτήν. Το θεώρημα που φέρει το όνομά του, ότι σε ορθογώνιο τρίγωνο το τετράγωνο της υποτείνουσας ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο άλλων πλευρών, ήταν γνωστό στην πράξη στους Βαβυλώνιους χίλια χρόνια νωρίτερα· αυτό που πρόσθεσαν μάλλον οι Πυθαγόρειοι ήταν η ιδέα να το αποδείξουν.

Ο δεύτερος πυλώνας ήταν η ψυχή. Ο Πυθαγόρας δίδασκε τη μετεμψύχωση, το πέρασμα της ψυχής μετά τον θάνατο σε άλλο σώμα, ανθρώπινο ή ζωικό, γι' αυτό και οι οπαδοί του δεν έτρωγαν κρέας και φρόντιζαν τα ζώα. Η περίφημη απαγόρευση των κουκιών ανήκει στο ίδιο σύνολο κανόνων, τα ἀκούσματα, σύντομα ρητά που τα μέλη μάθαιναν και τηρούσαν χωρίς αντίρρηση· η φράση «αὐτὸς ἔφα», ο ίδιος το είπε, ήταν το τελικό τους επιχείρημα. Σύμφωνα με παράδοση που ανάγεται στον τέταρτο αιώνα π.Χ., ο Πυθαγόρας έπλασε επίσης τη λέξη φιλόσοφος, εραστής της σοφίας, λέγοντας ότι μόνο οι θεοί είναι σοφοί. Η σχολή του έζησε για γενιές: ο Φιλόλαος κατέγραψε την κοσμολογία της, ο Αρχύτας ο Ταραντίνος έφτιαξε μηχανές και κυβέρνησε την πόλη του, και ο Πλάτων ενσωμάτωσε πυθαγόρειες ιδέες για τον αριθμό και την αθάνατη ψυχή στη δική του φιλοσοφία.

Κάθε Έλληνας μαθητής μαθαίνει το Πυθαγόρειο θεώρημα στη δευτέρα γυμνασίου, συνήθως με τη διατύπωση «το τετράγωνο της υποτείνουσας ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο κάθετων πλευρών», και του μένει για μια ζωή. Στη Σάμο, η παραλιακή κωμόπολη Τηγάνι μετονομάστηκε σε Πυθαγόρειο το 1955· ένα ψηλό άγαλμα του Πυθαγόρα που κρατά μια ορθή γωνία στέκεται στην άκρη του λιμενοβραχίονα, και η αρχαία πόλη, με το Ευπαλίνειο όρυγμα από τον δικό του αιώνα, είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Σε κάθε τουριστικό μαγαζί του νησιού μπορείς να αγοράσεις τη «δίκαιη κούπα του Πυθαγόρα», που αδειάζει εντελώς αν τη γεμίσεις με απληστία: ένα μάθημα μέτρου που οι αρχαίοι του απέδιδαν. Η ελληνική λέξη για τον χορτοφάγο ήταν κάποτε «πυθαγόρειος», και οι μουσικοί μιλούν ακόμη για το πυθαγόρειο κούρδισμα.

• Το θεώρημα που φέρει το όνομά του το χρησιμοποιούσαν Βαβυλώνιοι τοπογράφοι πάνω από χίλια χρόνια πριν γεννηθεί· η συμβολή της σχολής του ήταν μάλλον η απόδειξη.
• Η παράδοση λέει ότι ήταν ο πρώτος που αυτοαποκαλέστηκε φιλόσοφος, εραστής της σοφίας, και όχι σοφός.
• Οι οπαδοί του δεν επιτρεπόταν να τρώνε κουκιά, και αρκετοί αρχαίοι συγγραφείς δίνουν διαφορετικές εξηγήσεις για το γιατί.
• Δεν σώζεται ούτε μία πρόταση γραμμένη από τον Πυθαγόρα· ακόμη και οι αρχαίοι διαφωνούσαν για το αν είχε γράψει ποτέ κάτι.