Γιαννούλης Χαλεπάς

Ο Χαλεπάς γεννήθηκε στις 24 Αυγούστου 1851 στον Πύργο (Πάνορμο), χωριό μαρμαράδων στη βόρεια Τήνο. Ο πατέρας του είχε εργαστήριο μαρμαρογλυπτικής, και το παιδί μεγάλωσε ανάμεσα σε σμίλες και όγκους πέτρας. Σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, και το 1873 μια υποτροφία του ναού της Ευαγγελίστριας της Τήνου τον έστειλε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου. Γύρισε στην Αθήνα το 1876, άνοιξε εργαστήριο και μέσα σε δύο χρόνια δημιούργησε τα πιο διάσημα έργα του.

Το 1878 το μυαλό του λύγισε. Κατέστρεψε γλυπτά, σταμάτησε να δουλεύει και αποπειράθηκε αρκετές φορές να βάλει τέλος στη ζωή του. Το 1888 η οικογένειά του τον έβαλε στο ψυχιατρείο της Κέρκυρας, όπου έμεινε ως το 1902. Μετά γύρισε στον Πύργο, να ζήσει με τη μητέρα του, η οποία πίστευε ότι η γλυπτική είχε προκαλέσει την αρρώστια του και έσπαγε τις μορφές που προσπαθούσε να φτιάξει. Για χρόνια δούλευε ως βοσκός στους λόφους της Τήνου και ήταν ο ήπιος «τρελός» του χωριού.

Η μητέρα του πέθανε το 1916, και γύρω στο 1918, στα 67 του, ο Χαλεπάς άρχισε πάλι να γλύφει, κυρίως σε πηλό και γύψο. Γύψινα εκμαγεία έργων του, που εκτέθηκαν στην Ακαδημία Αθηνών το 1925, και το Αριστείο Τεχνών της Ακαδημίας το 1927 του έφεραν την αργοπορημένη αναγνώριση. Το 1930 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα κοντά σε συγγενείς και δούλευε σχεδόν ως το τέλος. Πέθανε εκεί στις 15 Σεπτεμβρίου 1938.

Ο νεαρός Χαλεπάς ήταν κλασικός γλύπτης στο πνεύμα του Μονάχου του δέκατου ένατου αιώνα. Ο Σατυρίσκος παίζων με τον Έρωτα (1877) δείχνει έναν μυθικό σάτυρο να πειράζει τον μικρό θεό του έρωτα, γεμάτος κίνηση και χιούμορ. Η Κοιμωμένη (1878) φτιάχτηκε για τον τάφο της Σοφίας Αφεντάκη, κοπέλας από εύπορη οικογένεια που είχε πεθάνει νέα από φυματίωση. Ο Χαλεπάς δεν έδειξε τον θάνατο: έδειξε μια νέα γυναίκα να κοιμάται στο κρεβάτι της, με το σεντόνι να πέφτει φυσικά πάνω στο σώμα της και το ένα χέρι ακουμπισμένο κοντά στο στήθος, σαν να μπορούσε να ξυπνήσει από στιγμή σε στιγμή. Την ίδια χρονιά άρχισε μια Μήδεια, τη μητέρα της ελληνικής τραγωδίας που σκοτώνει τα παιδιά της· έμεινε ημιτελής όταν άρχισε η αρρώστια του.

Τα έργα των γηρατειών του είναι εντελώς διαφορετικά. Σε μικρές μορφές από πηλό και γύψο ξαναγύριζε πάλι και πάλι στα ίδια θέματα, τον σάτυρο και τον Έρωτα, τη Μήδεια, σκηνές από τη Βίβλο, αλλά η κλασική γαλήνη έχει χαθεί. Τα σώματα είναι τραχιά, τα πρόσωπα σχεδόν παιδικά, οι φόρμες απλοποιημένες, σαν να είχε ξεχάσει τους κανόνες της Ακαδημίας και να είχε βρει τη δική του γλώσσα. Οι κριτικοί του εικοστού αιώνα είδαν σε αυτά τα όψιμα έργα έναν πολύ μοντέρνο γλύπτη, και σήμερα εκτιμώνται εξίσου με τα μαρμάρινα αριστουργήματα της νιότης του.

Για να συναντήσετε τον Χαλεπά, πηγαίνετε στο Πρώτο Νεκροταφείο της Αθήνας (Α΄ Νεκροταφείο), κοντά στο Παναθηναϊκό Στάδιο, και βρείτε την Κοιμωμένη: είναι από τους πιο επισκέψιμους τάφους εκεί. Στην Τήνο, το πατρικό του σπίτι στον Πύργο είναι ένα μικρό μουσείο, δίπλα στο Μουσείο Τηνιακών Καλλιτεχνών, και το χωριό έχει ακόμα σχολή μαρμαρογλυπτικής. Η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα εκθέτει τόσο τα πρώιμα μαρμάρινα έργα του, ανάμεσά τους τον Σατυρίσκο με τον Έρωτα του 1877, όσο και τις όψιμες πήλινες μορφές του. Η ζωή του έχει εμπνεύσει βιβλία και ντοκιμαντέρ, και η Κοιμωμένη εμφανίζεται σε πολλά εξώφυλλα βιβλίων.

• Έμεινε μακριά από την τέχνη για περίπου σαράντα χρόνια, από το 1878 ως γύρω στο 1918, κι όμως έγινε ο πιο θαυμαστός Έλληνας γλύπτης της εποχής του.
• Άρχισε ξανά να γλύφει στα 67 και συνέχισε να δουλεύει ώσπου έγινε σχεδόν 87.
• Η Κοιμωμένη είναι ο τάφος ενός πραγματικού προσώπου: της Σοφίας Αφεντάκη, που πέθανε νέα το 1873.
• Το χωριό του, ο Πύργος της Τήνου, έχει βγάλει γενιές μαρμαρογλυπτών και έχει ακόμα σχολή μαρμαροτεχνίας.