Νικηφόρος Βρεττάκος

Ο Βρεττάκος γεννήθηκε την 1η Ιανουαρίου 1912 στις Κροκεές, ένα χωριό της Λακωνίας λίγα χιλιόμετρα από τη Σπάρτη, στους πρόποδες του Ταϋγέτου· η οικογένειά του είχε επίσης κτήματα στην Πλούμιτσα, έναν οικισμό μέσα στους ελαιώνες, που τον αγάπησε σε όλη του τη ζωή. Τελείωσε το σχολείο στο Γύθειο και το 1929, δεκαεπτά χρονών, πήγε στην Αθήνα με το χειρόγραφο των πρώτων του ποιημάτων· η συλλογή Κάτω από σκιές και φώτα κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά. Η πρωτεύουσα ήταν σκληρή μαζί του. Κέρδιζε το ψωμί του σε γραφεία, στη δημοσιογραφία και στις εκδόσεις, και γνώρισε καλά τη φτώχεια.

Πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο τον χειμώνα του 1940–41 και έζησε τη γερμανική κατοχή στην Αθήνα. Όπως πολλοί Έλληνες συγγραφείς της γενιάς του, εντάχθηκε στην Αριστερά, και τα χρόνια του εμφυλίου του κόστισαν τη δουλειά του και φίλους· αργότερα απομακρύνθηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα, κρατώντας όμως τις σοσιαλιστικές του πεποιθήσεις. Τα ποιήματα εκείνων των χρόνων, όπως οι 33 ημέρες (1945) για τις μάχες του Δεκεμβρίου 1944 στην Αθήνα, είναι τα πιο σκοτεινά του. Στη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας του 1967–74 πέρασε αρκετά χρόνια στο εξωτερικό, στην Ελβετία και στην Ιταλία, και επέστρεψε στην Ελλάδα μετά την πτώση των συνταγματαρχών.

Τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του τιμήθηκε ευρέως και το 1987 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στις 4 Αυγούστου 1991 στην Πλούμιτσα, στη λακωνική ύπαιθρο όπου είχε γεννηθεί, και είναι θαμμένος εκεί, κάτω από το βουνό για το οποίο έγραφε σε όλη του τη ζωή.

Ο Βρεττάκος δημοσίευσε περισσότερες από είκοσι ποιητικές συλλογές, καθώς και μυθιστορήματα και δοκίμια, και τα συγκεντρωμένα Τα ποιήματα γεμίζουν αρκετούς τόμους. Στην αρχή, υπό την επίδραση των συμβολιστών και του Παλαμά, έγραφε μακριά, ρητορικά ποιήματα· ο πόλεμος και η κατοχή απογύμνωσαν τη γλώσσα του. Από Ο Ταΰγετος και η σιωπή (1949) και μετά βρήκε τη φωνή που γνωρίζει ο κόσμος: σύντομοι στίχοι, συγκεκριμένες εικόνες, ήλιος, χιόνι στο βουνό, ελιές, πουλιά, τα χέρια μιας μάνας, και μια πίστη στην ανθρώπινη καλοσύνη που επέζησε από όλα όσα είχε δει. Οι κριτικοί τον ονόμασαν ποιητή του φωτός· ο ίδιος ονόμαζε τον εαυτό του έναν άνθρωπο στον οποίο δόθηκε η ποίηση για να έχει κάτι για να ζήσει.

Τα θέματα που επανέρχονται είναι τρία. Το τοπίο της Λακωνίας, πάνω απ' όλα ο Ταΰγετος, που τον αντιμετωπίζει σαν ζωντανή παρουσία, σχεδόν σαν γονιό. Η μητέρα του, στην οποία αφιέρωσε μερικά από τα πιο τρυφερά του ποιήματα. Και η ειρήνη: στις δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου έγραφε διαρκώς ενάντια στον πόλεμο και στην ατομική βόμβα, και η Οδύνη (1969), γραμμένη στην εξορία, είναι ένας μακρύς θρήνος για μια πληγωμένη Ελλάδα. Τα όψιμα έργα είναι τα πιο πλατιά: Ο Προμηθέας ή το παιχνίδι μιας μέρας (1978) είναι ένα δραματικό ποίημα για τον Τιτάνα που αγάπησε τους ανθρώπους, και η Λειτουργία κάτω από την Ακρόπολη (1981) είναι ένα ποίημα-καντάτα όπου ο ποιητής υμνεί την Ελλάδα και την ανθρωπότητα σαν σε μια εκκλησιαστική λειτουργία. Στην πεζογραφία του ανήκουν Το αγρίμι και δοκίμια για τον Παλαμά και για την ποίηση.

Ο Βρεττάκος είναι ποιητής των σχολικών βιβλίων με την καλύτερη έννοια: σύντομα ποιήματά του βρίσκονται στο Ανθολόγιο του δημοτικού και στα αναγνωστικά του γυμνασίου, και γενιές μαθητών έμαθαν απέξω στίχους του για τον ήλιο, τη μητέρα και την ειρήνη. Αρκετά ποιήματα μελοποιήθηκαν από Έλληνες συνθέτες και τραγουδιούνται στις σχολικές γιορτές. Στη Σπάρτη ένας δρόμος φέρει το όνομά του, και το χωριό του, οι Κροκεές, και ο οικισμός της Πλούμιτσας, όπου βρίσκεται ο τάφος του μέσα στους ελαιώνες, είναι τα μέρη για όποιον θέλει να δει το τοπίο πίσω από τα ποιήματα. Η Ακαδημία Αθηνών, που τον εξέλεξε το 1987, φυλάσσει το αρχείο του. Όποιος μαθαίνει ελληνικά μπορεί να ξεκινήσει από το ποίημα που αρχίζει «Αν δε μου 'δινες την ποίηση, Κύριε», έναν από τους πιο πολυαναφερόμενους στίχους της νεοελληνικής ποίησης, και από τα σύντομα ποιήματα για τον Ταΰγετο, που χρησιμοποιούν τα πιο απλά ελληνικά που υπάρχουν.

• Η πρώτη του συλλογή εκδόθηκε το 1929, όταν ήταν δεκαεπτά χρονών, τη χρονιά που έφτασε στην Αθήνα από τη Λακωνία.
• Πέρασε ένα μέρος της δικτατορίας του 1967–74 εξόριστος στην Ελβετία και στην Ιταλία, και εκεί έγραψε μερικά από τα πιο γνωστά όψιμα ποιήματά του.
• Εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1987, τέσσερα χρόνια πριν από τον θάνατό του.
• Πέθανε στην ίδια γωνιά της Λακωνίας όπου γεννήθηκε, κάτω από τον Ταΰγετο, το βουνό που εμφανίζεται στα ποιήματά του επί εξήντα χρόνια.