Νικόλαος Γύζης

Ο Γύζης γεννήθηκε την 1η Μαρτίου 1842 στο Σκλαβοχώρι της Τήνου, του νησιού των μαρμαρογλυπτών που χάρισε στην Ελλάδα και τον Νικηφόρο Λύτρα και τον γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά. Το 1850 η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα, όπου το αγόρι έγινε δεκτό στο Σχολείο των Τεχνών και σπούδασε για περισσότερα από δέκα χρόνια. Το 1865 μια υποτροφία του Ιδρύματος της Ευαγγελίστριας, του μεγάλου προσκυνήματος της Τήνου, τον έστειλε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου. Μπήκε στο εργαστήριο του Karl von Piloty, όπως είχε κάνει και ο Λύτρας, και βρήκε την πόλη που θα γινόταν το σπίτι του για την υπόλοιπη ζωή του.

Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1872 και πέρασε δύο χρόνια ζωγραφίζοντας στην Αθήνα και ταξιδεύοντας· το 1873 περιόδευσε μαζί με τον Λύτρα στη Σμύρνη και τη Μικρά Ασία, γεμίζοντας τα σημειωματάριά τους με σκηνές της ανατολίτικης ζωής. Το 1874 όμως γύρισε οριστικά στο Μόναχο. Το 1877 παντρεύτηκε την Άρτεμη Νάζου, με την οποία απέκτησε πέντε παιδιά. Το 1882 η Ακαδημία του Μονάχου τον έκανε επίτιμο καθηγητή και το 1888 τακτικό καθηγητή, σπάνια τιμή για έναν ξένο, και το εργαστήριό του έγινε τόπος συνάντησης των Ελλήνων ζωγράφων που πήγαιναν εκεί για σπουδές.

Στα τελευταία του χρόνια το έργο του στράφηκε στον μυστικισμό και τη θρησκεία, γεμάτο φως και αγγέλους. Πέθανε στο Μόναχο στις 4 Ιανουαρίου 1901, σε ηλικία πενήντα οκτώ ετών, αφήνοντας ημιτελή την τελευταία μεγάλη του σύνθεση, το Ιδού ο Νυμφίος έρχεται.

Ο Γύζης ξεκίνησε ως ηθογράφος της ελληνικής και της ανατολίτικης ζωής, με τον σκοτεινό, στιλπνό τρόπο του Μονάχου. Τα αρραβωνιάσματα των παιδιών (1877) δείχνουν μια τελετή σε χωριό, όπου δύο μικρά παιδιά λογοδίνονται ενώ οι μεγάλοι παρακολουθούν· είναι ένας από τους πιο αγαπημένους πίνακες της Εθνικής Πινακοθήκης στην Αθήνα. Το κρυφό σχολειό (1885–86) δείχνει έναν γέρο μοναχό να διδάσκει μια ομάδα παιδιών στο φως ενός κεριού και έγινε η εικόνα ενός ελληνικού θρύλου: ότι στα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι παπάδες δίδασκαν κρυφά τη νύχτα ελληνικά στα παιδιά. Οι ιστορικοί αμφισβητούν τον θρύλο, αλλά ο πίνακας, και το παιδικό τραγουδάκι «Φεγγαράκι μου λαμπρό» που συνδέθηκε μαζί του, είναι γνωστά σε κάθε Έλληνα.

Στο Μόναχο ζωγράφισε επίσης αλληγορίες και διακοσμητικά έργα, όπως Η τέχνη και τα πνεύματά της (περ. 1876), και αργότερα, καθώς το ύφος του γινόταν πιο ελεύθερο και πιο φωτεινό, οραματικές εικόνες με αγγέλους και φως. Η Δόξα των Ψαρών (περ. 1898) μεταμορφώνει την καταστροφή του νησιού το 1824 σε μια φτερωτή μορφή που υψώνεται πάνω από τα ερείπια, και το Ιδού ο Νυμφίος έρχεται (1899–1900) είναι μια λάμψη από χρυσό και μορφές που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει. Το 1896 σχεδίασε το αναμνηστικό δίπλωμα που δόθηκε στους νικητές των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα. Ο Γύζης ήταν ζωγράφος της ατμόσφαιρας και του φωτός περισσότερο παρά της αφήγησης, και τα σκίτσα και οι σπουδές που άφησε εκτιμώνται συχνά όσο και οι ολοκληρωμένοι πίνακες.

Το κρυφό σχολειό είναι ο Γύζης που ξέρουν όλοι: κρεμόταν στις σχολικές αίθουσες για έναν αιώνα, τυπώθηκε στην πίσω όψη του χαρτονομίσματος των 200 δραχμών του 1996, δίπλα στον Ρήγα Φεραίο, και αναπαράγεται κάθε 25η Μαρτίου, την εθνική επέτειο. Η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα έχει μεγάλη συλλογή έργων του, ανάμεσά τους Τα αρραβωνιάσματα των παιδιών και πολλές σπουδές, και το Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών στη Χώρα της Τήνου τον παρουσιάζει δίπλα στον Λύτρα και τον Χαλεπά. Η αθηναϊκή συνοικία Γκύζη λέγεται συνήθως ότι πήρε το όνομά της από αυτόν, και οδοί Γύζη υπάρχουν σε όλη την Ελλάδα. Ο μαθητής μπορεί να κοιτάξει Το κρυφό σχολειό και έπειτα να διαβάσει το τραγουδάκι «Φεγγαράκι μου λαμπρό, φέγγε μου να περπατώ, να πηγαίνω στο σχολειό», που τα ελληνόπουλα μαθαίνουν ακόμη.

• Έζησε στο Μόναχο περίπου τριάντα πέντε χρόνια και υπέγραφε τα γερμανικά του έργα «Gysis»· τον διεκδικούν και τα ελληνικά και τα γερμανικά μουσεία.
• Η υποτροφία του για το Μόναχο προήλθε από τον ναό της Ευαγγελίστριας στην Τήνο, το περίφημο προσκύνημα του νησιού.
• Το κρυφό σχολειό αναπαράχθηκε στο χαρτονόμισμα των 200 δραχμών που εκδόθηκε το 1996, ένα από τα τελευταία χαρτονομίσματα της δραχμής πριν από το ευρώ.
• Σχεδίασε το δίπλωμα των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας του 1896, των πρώτων Αγώνων της σύγχρονης εποχής.