grecfacilegrecfacile

B2Grécia moderna · Compositor de rebetiko, bouzouki

Yannis Papaioannou

Γιάννης Παπαϊωάννου

1913 – 1972 · Kios, Ásia Menor; Atenas

Yannis Papaioannou (Γιάννης Παπαϊωάννου, 1913–1972) nasceu em Kios, uma cidade grega junto ao mar de Mármara, e chegou à Grécia em criança, como refugiado, depois da Catástrofe da Ásia Menor de 1922. Nos bairros operários de Atenas e do Pireu tornou-se um dos grandes compositores e tocadores de bouzouki do rebetiko, a canção urbana dos refugiados e dos pobres, ao lado de Markos Vamvakaris e Vassilis Tsitsanis. Πριν το χάραμα (Antes da madrugada) é a sua canção mais conhecida.

A vida

Papaioannou nasceu em 1913 em Kios (Κίος, hoje Gemlik, na Turquia), uma antiga cidade grega na margem sul do mar de Mármara. Em 1922, quando o exército grego se desmoronou na Ásia Menor, a população grega de Kios teve de partir, e o rapaz de nove anos chegou à Grécia com a família entre mais de um milhão de refugiados. Como a maioria, chegaram quase sem nada e recomeçaram nos bairros pobres da capital, fixando-se em Tzitzifiés, junto ao mar entre Atenas e o Pireu.

Foi nos bairros de refugiados de Atenas e do Pireu que o rebetiko ganhou forma nas décadas de 1920 e 1930, um encontro da música dos cafés de Esmirna e Constantinopla com as canções do submundo do Pireu. Papaioannou cresceu nesse mundo. Aprendeu bouzouki em jovem, tocou nas tabernas e, a partir do final dos anos 1930, começou a gravar. Teve de trabalhar sob a censura da ditadura de Metaxas (1936–1941), que proibia canções sobre haxixe e o submundo, e, como os colegas, virou-se para as canções de amor e as cenas da vida urbana.

Os seus anos mais produtivos foram as décadas de 1940 e 1950, depois da Ocupação, quando o rebetiko se tornou a canção popular de todo o país e os grandes cantores da época gravaram a sua música. Continuou a compor e a atuar até 1972, quando morreu num acidente de viação ao regressar a casa do trabalho, de madrugada.

A obra

Papaioannou pertence à geração que levou o rebetiko dos antros de haxixe dos anos 1930 até ao grande público do pós-guerra. Como tocador de bouzouki era admirado pelo seu estilo limpo e expressivo na tradição clássica de três ordens; como compositor escreveu um vasto conjunto de canções nos principais ritmos de dança do rebetiko, o ζεϊμπέκικο (zeibekiko), o χασάπικο (hasapiko) e o τσιφτετέλι (tsifteteli).

Os seus temas são os dos pobres da cidade: o amor e o ciúme, a noite e a taberna, a dignidade do μάγκας, o homem esperto do bairro, e, por baixo de tudo, a memória do desenraizamento. Πριν το χάραμα (Antes da madrugada) é a canção que quase toda a gente conhece; o próprio título evoca as últimas horas de uma noite na taberna, quando a música continua até ao romper do dia. Πέντε Έλληνες στον Άδη (Cinco gregos no Hades) foi outro grande êxito, e Μοδιστρούλα (A pequena costureira), Καπετάν Αντρέας Ζέππος (Capitão Andreas Zeppos) e Φοβάμαι μη σε χάσω (Tenho medo de te perder) são clássicos do género. No instrumental Σούρουπο στις Τζιτζιφιές (Crepúsculo em Tzitzifiés) pode ouvir-se a sua maneira de tocar.

Muitas das suas canções são hoje cantadas sem que se saiba quem as escreveu, o que é o destino de grande parte do rebetiko. Para os especialistas, porém, Papaioannou está ao lado de Vamvakaris e Tsitsanis entre os compositores que deram ao género a sua forma clássica.

O legado na Grécia de hoje

Para conhecer Papaioannou, ouça uma gravação de Πριν το χάραμα e depois vá a um ρεμπετάδικο, uma taberna com rebetiko ao vivo, onde as suas canções fazem parte do repertório habitual; os músicos conhecê-las-ão mesmo que o público não saiba o nome do compositor. As suas canções aparecem na maioria das antologias de rebetiko clássico, e uma geração mais jovem redescobriu-as no renascimento do rebetiko das décadas de 1970 e 1980. Em Nea Kios, perto de Argos, a memória da antiga Kios continua viva. A sua vida é também uma boa porta de entrada para a história dos refugiados de 1922, que moldou a música grega moderna.

Sabia que…?

  • Nasceu em Kios, hoje Gemlik, na Turquia, e chegou à Grécia como refugiado aos nove anos.
  • Uma cidade inteira do Peloponeso, Nea Kios, perto de Argos, foi fundada por refugiados da sua terra natal.
  • Como outros rebetes, teve de adaptar as suas canções à censura da ditadura de Metaxas, que proibia canções sobre haxixe.
  • Muitos gregos sabem cantar as suas canções sem conhecer o seu nome.

Obras principais

Título gregoTítuloAno
Πριν το χάραμα (μονάχος)Antes da madrugada (sozinho)
Πέντε Έλληνες στον ΆδηCinco gregos no Hades
Καπετάν Αντρέας ΖέπποςCapitão Andreas Zeppos
ΜοδιστρούλαA pequena costureira
Φοβάμαι μη σε χάσωTenho medo de te perder
Σούρουπο στις ΤζιτζιφιέςCrepúsculo em Tzitzifiés (instrumental)

Uma frase para reter

Όταν έκανε ταξίμι αργά τη νύχτα, ανατρίχιαζες.

Otan ekane taximi arga ti nychta, anatrichiazes.

Quando ele tocava um taximi a altas horas da noite, ficávamos arrepiados.

The rebetiko singer Kaiti Grey (Καίτη Γκρέυ), who sang with him, in Τα Νέα, 17 January 2014
B2

Ler sobre Yannis Papaioannou em grego (B2)

Palavras do texto

  • catástrofe, desastre
  • taberna
  • refugiado
  • cantor
  • capital
  • gravo
  • nostalgia, saudade
  • permaneço, fico

Outros do nível B2

Grécia moderna · PoetisaKiki Dimoula1931 – 2020Grécia moderna · PoetaAngelos Sikelianos1884 – 1951Antiguidade · TragediógrafoEurípidesc. 480 BC – 406 BCGrécia moderna · PoetaKostis Palamas1859 – 1943Grécia moderna · Contista e poetaGeorgios Vizyinos1849 – 1896Antiguidade · Historiador e soldadoXenofontec. 430 BC – c. 354 BCAntiguidade · Biógrafo e ensaístaPlutarcoc. 46 – c. 120Antiguidade · FilósofoHeraclitoc. 535 BC – c. 475 BCAntiguidade · EstadistaPériclesc. 495 BC – 429 BCGrécia moderna · EstadistaEleftherios Venizelos1864 – 1936Grécia moderna · Primeiro governador da GréciaIoannis Kapodistrias1776 – 1831Grécia moderna · PoetaLorentzos Mavilis1860 – 1912Grécia moderna · Romancista, contistaAndreas Karkavitsas1865 – 1922Grécia moderna · Realizador de cinema e encenador de teatroMichael Cacoyannis1922 – 2011Grécia moderna · CompositorVangelis1943 – 2022Grécia moderna · RomancistaDido Sotiriou1909 – 2004Grécia moderna · Dramaturgo e letristaIákovos Kambanellis1922 – 2011Grécia moderna · Primeiro-ministro, reformadorCharilaos Trikoupis1832 – 1896Grécia moderna · Romancista, ensaístaGiorgos Theotokas1905 – 1966Grécia moderna · RomancistaPandelis Prevelakis1909 – 1986Grécia moderna · PoetaTasos Livaditis1922 – 1988Grécia moderna · MatemáticoConstantin Carathéodory1873 – 1950Grécia moderna · PintorKonstantinos Parthenis1878 – 1967Grécia moderna · PintorYannis Moralis1916 – 2009Grécia moderna · EscultorTakis (Panagiotis Vassilakis)1925 – 2019Grécia moderna · MaestroDimitri Mitropoulos1896 – 1960Grécia moderna · Atriz de teatroMarika Kotopouli1887 – 1954Grécia moderna · Escritor, crítico de arteZacarias Papantoniou1877 – 1940Grécia moderna · ArqueólogoSpyridon Marinatos1901 – 1974Grécia moderna · BenfeitorEvangelos Zappas1800 – 1865Grécia moderna · Cantor de rock, cantautorPavlos Sidiropoulos1948 – 1990Grécia moderna · QuímicoLeónidas Zervas1902 – 1980Grécia moderna · ArqueólogoJorge Mylonas1898 – 1988

As 200 personalidades →