İbykos

İbykos, İtalya çizmesinin ucunda bir Yunan kenti olan, bugünkü Reggio Calabria’daki Rhegion’da doğdu. Antik yazarlar babasına birkaç farklı ad verir ve tarihleri konusunda anlaşamaz. Suda adıyla bilinen Bizans sözlüğü onu Kral Kroisos döneminde, yaklaşık MÖ 564–561’de Samos’a yerleştirir; ancak modern tarihler Samos yıllarını genellikle tiran Polykrates dönemine, yaklaşık MÖ 537–523’e koyar. Polykrates’in sarayında şiir, müzik ve dansı birleştiren pahalı koro şarkısı gösterileri konukları eğlendirir, aynı zamanda hükümdarın şanını duyururdu. Daha sonra İskenderiye bilginleri İbykos’u Yunanistan’ın dokuz kanonik lirik şairi arasında saydı.

Ölümü hakkında güvenilir hiçbir şey bilinmez. Yüzyıllar sonra Sidonlu Antipatros’un bir epigramında, Plutarkhos’ta ve Suda’da anlatılan ünlü bir öyküye göre haydutlar ona ıssız bir yerde, bazı anlatımlara göre Korinthos yakınında saldırdı. Ölürken geçmekte olan bir turna sürüsünden öcünü almasını istedi. Sonra tiyatroda katillerden biri tepesinde turnaları görüp “İşte İbykos’un öç alıcıları!” diye bağırdı ve suç ortaya çıktı. “İbykos’un turnaları” bir atasözü oldu, ama öykü tarihsel bir kayıt değil, bir efsanedir.

İbykos, Dor ve Aiol özelliklerini güçlü bir destansı renkle karıştıran edebî bir Yunancayla yazdı. Günümüze kalan şiirleri iki gruba ayrılır: daha yaşlı şair Stesikhoros’un tarzına yakın, mitleri anlatan şarkılar ve aşk ile övgü üzerine daha kişisel parçalar. Mısır’dan bir papirüs parçası, yazar adı olmadan aktarılmış ama genellikle ona atfedilmiş olarak, genç Polykrates’in güzelliğini ve ününü över. Bilinen bir yöntem kullanır: şair bir konuyu bir kenara bırakarak asıl önemli olana, övdüğü kişiye odaklanır.

Antik okurların onu hatırlamasının nedeni aşk şiirleridir. Athenaios’un Deipnosophistai adlı eserinde aktardığı 286. parçada, ırmaklarla sulanan ayva ağaçları baharda, Bakirelerin el değmemiş bahçesinin bulunduğu yerde çiçek açar ve asma tomurcukları gölgeli dalların altında büyür. Sonra tablo değişir: şair için aşk hiçbir mevsimde dinlenmez, şimşeklerle gelen Trakya’nın kuzey rüzgârı gibi saldırır. 287. parçada Eros koyu göz kapaklarının altından ona bakar ve onu Afrodite’nin ağlarına atar; şair, yeniden yarışmak zorunda kalan yaşlı ve ödüllü bir yarış atı gibi titrer. Platon’un Parmenides diyaloğunda (137a) filozof bu atı anar, Phaidros’ta ise Sokrates İbykos’un başka bir dizesini ödünç alır.

Bugün Yunanistan’da Yunan Dili Merkezi, 286. ve 287. parçaları antik metin, Modern Yunanca çeviriler ve notlarla çevrim içi sunuyor. Odysseas Elytis, Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (Görünmeyen Bir Nisanın Günlüğü) adlı kitabında İbykos’a «ερωτομανέστατο» (aşka en tutkun) der. Almanya’da Friedrich Schiller, Goethe konuyu ona bıraktıktan sonra 1797’de efsaneyi Die Kraniche des Ibykus (İbykos’un Turnaları) baladına dönüştürdü. Şunu deneyin: 286. parçayı Modern Yunanca çevirisiyle açın, ayva ağaçlarını ve asmaları bulun ve kendi iki cümlenizi yazın: «Η κυδωνιά ανθίζει» (Ayva ağacı çiçek açıyor) ve «Το αμπέλι μεγαλώνει» (Asma büyüyor). Sonra pencerenizden gördüğünüz bir bitki hakkında bir cümle daha ekleyin.

• İskenderiye’deki dokuz lirik şair kanonu İbykos’u Sappho, Alkaios, Alkman, Stesikhoros, Anakreon, Simonides, Pindaros ve Bakkhylides’in yanına koyuyordu.
• 286. parça, yalnızca Athenaios onu İbykos’tan yedi yüzyıldan fazla sonra yazılmış sofra sohbetleri kitabında aktardığı için kalmıştır.
• «αἱ Ἰβύκου γέρανοι» (İbykos’un turnaları) deyimi, beklenmedik biçimde ortaya çıkan bir suç için atasözü oldu.
• Goethe turna baladını önce kendisi yazmayı düşündü, sonra konuyu Schiller’e bıraktı ve ona kuşlar hakkında öneriler gönderdi.