Hrisa (Vardea)

Hrisa Vardea rođena je u Atini 31. decembra 1933. i odrasla je za vreme Okupacije i Građanskog rata. U Atini ranih pedesetih privuklo ju je slikarstvo, a 1953. napustila je Grčku i otišla u Pariz, gde je studirala na Académie de la Grande Chaumière i upoznala umetnike evropske avangarde. Godine 1954. otplovila je u Sjedinjene Države, neko vreme studirala na California School of Fine Arts u San Francisku, a 1955. nastanila se u Njujorku, koji će joj biti grad gotovo četrdeset godina. Dela je potpisivala samo imenom, Hrisa.

Njujork kasnih pedesetih bio je prestonica apstraktnog ekspresionizma, ali Hrisa je gledala na drugu stranu: u novine, u slova reklama, u električne natpise Tajms skvera. Početkom šezdesetih njeni radovi bili su na velikim izložbama, među njima i na izložbi Americans 1963 u Muzeju moderne umetnosti, a muzeji su počeli da ih otkupljuju. Radila je sporo i opsesivno na velikim projektima, uz duga razdoblja povlačenja. Godine 1992. zatvorila je atelje u SoHou i vratila se u Atinu, gde je nastavila da radi u sopstvenom ateljeu u kvartu Neos Kosmos, sve izolovanija i narušenog zdravlja. Umrla je u Atini 23. decembra 2013, nekoliko dana pre osamdesetog rođendana.

Hrisina tema bio je znak: slovo, logo, odlomak teksta otrgnut od svog značenja. Njene rane Kikladske knjige (1957–1962) beli su gipsani reljefi otisnuti iz oblika presavijenog papira i korica knjiga, mirni i svedeni kao kikladske figurine iz Egeja po kojima su dobile ime. Zatim je prešla na slike i reljefe od ponovljenih slova i novinskih stranica, a u delima poput Times Square Sky (1962) počela je da koristi prava metalna slova sa trgovačkih natpisa.

Njen veliki korak bio je neon. The Gates to Times Square (1964–66), danas u Buffalo AKG Art Museum, monumentalna je prohodna kocka, stranice oko tri metra, od nerđajućeg čelika, pleksiglasa i pulsirajućeg neona, u koju se ulazi kroz otvore u obliku ogromnog slova A: luk u koji se ulazi kao u hram, napravljen od materijala brodvejskih reklama. To je istovremeno slavljenje američkog grada i meditacija o pismu i svetlosti. U periodu 1967–68. nastavila je temu u neonskim delima poput Klitemnestre, nazvane po tragičnoj kraljici i nadahnute njenom prijateljicom Irini Papas u toj ulozi, u kojoj svetlost kao da muca i prekida se poput krika. Kritičari su u njenom delu videli most između grčke tradicije, azbuke, hrama, tragične junakinje, i najsavremenijih američkih materijala, i svrstali je među izumitelje umetnosti svetlosti, uz poznatije savremenike muškarce, a često i ispred njih.

Decenijama je Hrisa bila poznatija u inostranstvu nego u Grčkoj, i poznatija umetnicima nego publici. Od njene smrti interesovanje je naglo poraslo. Veliki američki muzeji čuvaju njena dela, a 2023–24. velika izložba Chryssa & New York, prikazana u Dia Chelsea u Njujorku i u Menil Collection u Hjustonu, ponovo ju je predstavila kao pionirku neona i popa. U Atini Nacionalni muzej savremene umetnosti (ΕΜΣΤ) poseduje njene Kikladske knjige, a jedna verzija Klitemnestre stoji ispred Megarona, atinske koncertne dvorane. Dobra ideja: potražite slike dela The Gates to Times Square i Kikladskih knjiga jedne pored drugih i zapitajte se šta zajedničko imaju drevna kikladska figurina i neonski natpis sa Brodveja; to pitanje je srce njene umetnosti.

• Dela je potpisivala samo imenom, Hrisa, i svuda je poznata jednostavno po njemu.
• The Gates to Times Square je kocka u koju se ulazi kroz otvore u obliku džinovskog slova A.
• Njene bele gipsane Kikladske knjige nazvane su po drevnim mermernim figurinama sa Kiklada.
• Bila je uključena u izložbu Americans 1963 Muzeja moderne umetnosti, jednu od ključnih izložbi nove američke umetnosti tog vremena.