Roza Eskenazi

Sarah Skinazi lindi në Kostandinopojë, ndoshta rreth vitit 1895, megjithëse për pjesën më të madhe të karrierës pohonte se kishte lindur në 1910. Familja e saj ishin hebrenj të varfër sefardë, pasardhës spanjollfolës të hebrenjve të dëbuar nga Spanja, dhe pak pas vitit 1900 u shpërngulën, nëpërmjet Komotinit, në Selanik. Atje vajza, që mezi kishte shkuar në shkollë, filloi si balerinë në teatrot dhe kafenetë e qytetit. Rreth vitit 1913 iku me një djalë të ri nga një familje e pasur, Jannis Zardinidis, dhe mori emrin Roza; ai vdiq pak vite më vonë.

Në vitet 1920 këndoi në kabaretë e Athinës, dhe në fund të dekadës kompozitori Panajotis Tundas e solli te Columbia Records. Disqet e saj të para dolën në vitin 1929, dhe brenda pak vitesh kishte incizuar rreth treqind këngë, shpesh me udistin Agapios Tombulis dhe violinistin Dimitris Semsis. Në kulmin e saj kishte një kontratë ekskluzive për dyzet këngë në vit. Gjatë pushtimit gjerman, kur pothuajse të gjithë hebrenjtë e Selanikut u dëbuan dhe u vranë, ajo drejtonte një klub nate në Athinë, ndihmoi njerëz që fshiheshin dhe u arrestua në vitin 1943 për tre muaj.

Pas luftës, nga viti 1952, bëri turne nëpër komunitetet greke të Shteteve të Bashkuara, dhe në vitin 1959 u vendos sërish në Athinë. Në vitet 1970 një brez i ri zbuloi disqet e saj të vjetra; doli në televizion dhe dha koncertin e saj të fundit në Patra në vitin 1977. Vdiq në Athinë më 2 dhjetor 1980.

Eskenazi këndonte muzikën e qyteteve greke të Azisë së Vogël dhe të Kostandinopojës, të ashtuquajturin σμυρναίικο (stili i Izmirit), dhe ρεμπέτικο (rebetikon) e hershme të Pireut dhe të Athinës. Grupi i saj ishte grup kafeneje: violinë, ud, santur, kitarë, dhe mbi to zëri i saj, i lartë, i ndritshëm dhe plot zbukurime, me vajin e gjatë të improvizuar që quhet αμανές (amane). Këndonte në greqisht, turqisht, armenisht dhe ladino, gjuhën e hebrenjve sefardë, dhe kalonte lehtë nga njëra te tjetra, siç kishin bërë qytetet e përziera të rinisë së saj.

Repertori i saj ishte i madh. Incizoi këngë popullore si Μαντήλι καλαματιανό (Shamia e Kalamatës) dhe Κόφτηνε Ελένη την ελιά (Prite ullirin, Eleni), këngë kafeneje si Η Μποέμισσα (Vajza bohème, rreth 1930) dhe Το καναρίνι (Kanarina), me muzikë të violinistit Dimitris Semsis, si dhe këngë «të rënda» për hashashin dhe drogën; njëra prej tyre, Πρέζα όταν πιεις (Kur merr një majë), u censurua gjatë diktaturës së Metaksait në fund të viteve 1930. Ajo që i bën disqet e saj të veçanta është liria e tyre: këndon si dikush që performon në një tryezë disa hapa larg teje, duke qeshur, duke ngacmuar dhe duke vajtuar njëkohësisht, dhe ishte një nga shumë pak gratë e kohës së saj që u bënë yje në këtë botë burrash.

Mënyra më e mirë për ta njohur Eskenazin është të dëgjosh incizimet e saj të viteve 1930, që gjenden lehtë dhe janë ende model për çdo këngëtar rebetikoje dhe kënge të Izmirit; grupe greke e luajnë sot repertorin e saj në taverna dhe festivale. Dokumentari i vitit 2011 Kanarina ime e ëmbël (Καναρίνι μου γλυκό), i regjisorit izraelit Roy Sher, ndjek tre muzikantë të rinj nga Greqia, Turqia dhe Izraeli në kërkim të saj, dhe pati premierën në Festivalin e Dokumentarit të Selanikut. Kujtimet e saj, Αυτά που θυμάμαι (Ato që kujtoj), të përmbledhura nga Kostas Hatzidulis, u botuan në vitin 1982. Historia e saj është gjithashtu një dritare drejt botës hebreje të Selanikut para Holokaustit.

• Për pjesën më të madhe të jetës pohonte se kishte lindur në 1910, rreth pesëmbëdhjetë vjet më vonë se e vërteta.
• Deri në mesin e viteve 1930 kishte incizuar afro treqind këngë.
• Këndonte në greqisht, turqisht, armenisht dhe ladino, gjuhën e hebrenjve sefardë.
• Kënga e saj Πρέζα όταν πιεις u censurua nga regjimi i Metaksait.