Η Ατλαντίδα του Πλάτωνα («Τίμαιος» και «Κριτίας»)

Η αφήγηση παρουσιάζεται με επιμελημένη αλυσίδα μαρτύρων. Ο Κριτίας του διαλόγου λέει ότι την άκουσε παιδί από τον ηλικιωμένο παππού του, επίσης Κριτία. Σε άλλο σημείο η ιστορία περνά από τον Σόλωνα στον συγγενή του Δρωπίδη και έπειτα στον πρεσβύτερο Κριτία. Ο Σόλων, με τη σειρά του, υποτίθεται ότι την άκουσε από Αιγύπτιους ιερείς στη Σάιδα. Όταν ο Αθηναίος νομοθέτης άρχισε να αφηγείται τις παλιές ελληνικές παραδόσεις, ένας ιερέας παρατήρησε: «Ω Σόλων, Σόλων, οι Έλληνες είστε πάντοτε παιδιά· γέρος Έλληνας δεν υπάρχει». Οι περιοδικοί κατακλυσμοί, εξήγησε, σβήνουν κάθε φορά τη μνήμη σας, ενώ τα αιγυπτιακά ιερά φυλάσσουν αρχεία χιλιετιών. Και τους αποκάλυψε ότι εννέα χιλιάδες χρόνια πριν, η Αθήνα — μια αρχέγονη, ιδανικά πολιτευμένη Αθήνα — είχε αναχαιτίσει τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία που γνώρισε ο κόσμος.

Πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες, στον Ατλαντικό, εκτεινόταν νήσος «μεγαλύτερη από τη Λιβύη και την Ασία μαζί». Όταν οι θεοί μοιράστηκαν τη γη, έλαχε στον Ποσειδώνα, ο οποίος ερωτεύτηκε εκεί τη θνητή Κλειτώ. Για να την προστατεύσει, περιέβαλε τον λόφο της με ομόκεντρους δακτυλίους ξηράς και θαλάσσης, και απέκτησε μαζί της πέντε ζεύγη διδύμων· ο πρωτότοκος, ο Άτλας, έδωσε το όνομά του στο νησί και στον ωκεανό. Ο Κριτίας περιγράφει με σχεδόν πολεοδομική ακρίβεια τον πλούτο της: λιμάνια και γέφυρες, ναό του Ποσειδώνος επενδυμένο με άργυρο και χρυσό, θερμά και ψυχρά λουτρά, ιππόδρομο, και παντού τη λάμψη του μυστηριώδους μετάλλου ορείχαλκου, «που άστραφτε σαν φωτιά». Οι δέκα βασιλείς συνέρχονταν εναλλάξ κάθε πέμπτο και κάθε έκτο έτος, ώστε να τιμούν τόσο τον μονό όσο και τον ζυγό αριθμό. Θυσίαζαν έναν ταύρο και δίκαζαν ο ένας τον άλλον σύμφωνα με τους νόμους που είχε χαράξει ο θεός σε στήλη.

Επί γενεές, όσο η θεία φύση ήταν ισχυρή μέσα τους, οι Ατλάντες έμεναν ενάρετοι: περιφρονούσαν τον πλούτο, τον θεωρούσαν «άχθος» και όχι στολίδι. Όταν όμως το θείο στοιχείο αραίωσε, αναμειγνυόμενο διαρκώς με το θνητό, κυριάρχησε το ανθρώπινο ήθος: πλεονεξία, δύναμη ανάμεικτη με ύβρη, «άσχημη ευδαιμονία». Η αυτοκρατορία, που κρατούσε ήδη τη Λιβύη ώς την Αίγυπτο και την Ευρώπη ώς την Τυρρηνία, κινήθηκε να υποδουλώσει και την Ελλάδα. Απέναντί της στάθηκε μόνη η παλαιά Αθήνα, «αρετή και ρώμη διαφέρουσα», ηγήθηκε των Ελλήνων, εγκαταλείφθηκε από τους συμμάχους, κινδύνευσε — και νίκησε, ελευθερώνοντας όλους όσοι κατοικούσαν εντός των Στηλών.

Ύστερα ήρθε η κρίση των θεών. Ο Δίας, «θεών θεός, που βασιλεύει με νόμους», βλέποντας το γένος των Ατλάντων να εκφυλίζεται, θέλησε να τους σωφρονίσει και συγκάλεσε τους θεούς στο κέντρο του κόσμου. «Και αφού τους συγκέντρωσε, είπε —». Εδώ, στη μέση ακριβώς της πρότασης, ο Κριτίας διακόπτεται· ο διάλογος έμεινε ημιτελής, και την ετυμηγορία του Διός δεν θα την ακούσουμε ποτέ. Την έκβαση όμως τη γνωρίζουμε από τον Τίμαιο: σεισμοί και κατακλυσμοί υπερβολικοί, «μία ημέρα και νύχτα χαλεπή», και η Ατλαντίδα «κατά της θαλάττης δύσα ηφανίσθη» — βυθίστηκε και αφανίστηκε, μαζί με τον στρατό της αρχαίας Αθήνας.

Τι είναι λοιπόν η Ατλαντίδα; Καμία σωζόμενη αρχαία μαρτυρία, ανεξάρτητη από τον Πλάτωνα, δεν προσθέτει ιστορικά στοιχεία για αυτήν. Μια φράση που λέει ότι «ο δημιουργός της την εξαφάνισε» αποδίδεται συχνά στον Αριστοτέλη, αλλά ο Στράβων δεν την αποδίδει ρητά σε εκείνον ούτε τη διατυπώνει με βεβαιότητα ειδικά για την Ατλαντίδα. Η γνωστή απόδοση είναι, επομένως, επισφαλής. Μια ισχυρή ερμηνεία βλέπει στην Ατλαντίδα το αντίπαλον δέος που επιτρέπει στον Πλάτωνα να παρουσιάσει την ιδεώδη πόλη εν δράσει: τη λιτή, ενάρετη αρχαία Αθήνα απέναντι σε μια θαλασσοκράτειρα, πάμπλουτη και διεφθαρμένη δύναμη. Η τελευταία μπορεί επίσης να λειτουργεί ως καθρέφτης της ιμπεριαλιστικής Αθήνας του 5ου αιώνα. Πρόκειται για ερμηνεία του κειμένου, όχι για αποδεδειγμένη ομολογία του συγγραφέα. Η μεταγενέστερη αναζήτηση ενός πραγματικού νησιού δείχνει, πάντως, πόσο ισχυρή έγινε η πλατωνική αφήγηση.