Αρχαία ελληνικά ρητά που ζουν ακόμη

Όσοι επισκέπτονταν τον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς μπορούσαν να διαβάσουν σύντομες συμβουλές στον πρόναο, τον χώρο της εισόδου. Οι δύο πιο γνωστές είναι το γνῶθι σαυτόν, «γνώρισε τον εαυτό σου», και το μηδὲν ἄγαν, «τίποτα σε υπερβολή». Τέτοιες φράσεις λέγονται ρητά ή γνωμικά: μία σύντομη πρόταση, εύκολη στη μνήμη, που δίνει μια συμβουλή για τη ζωή.

Προσέξτε πόσο μικρές είναι. Το μηδέν σημαίνει «τίποτα» και το ἄγαν «υπερβολικά», άρα το μήνυμα είναι: μην το παρακάνεις σε τίποτα. Το γνῶθι είναι προσταγή, «μάθε, γνώρισε!», και το σαυτόν σημαίνει «τον εαυτό σου».

Οι Έλληνες συνέδεαν αυτά τα ρητά με τους επτά σοφούς, σοφούς άνδρες που τους θυμούνταν από την πρώιμη ελληνική ιστορία. Ανάμεσά τους ήταν ο Θαλής, ο Σόλων από την Αθήνα και ο Χίλων από τη Σπάρτη. Η λέξη σοφός σημαίνει ακόμη το ίδιο στα ελληνικά, και ένα σύγχρονο λεξικό δίνει ως παράδειγμα χρήσης της το «οι επτά σοφοί της αρχαιότητας».

Οι αρχαίες πηγές αφηγούνται μια τακτοποιημένη ιστορία. Ο Πλάτων (Πρωταγόρας 343a–b) ονομάζει επτά σοφούς: τον Θαλή, τον Πιττακό, τον Βία, τον Σόλωνα, τον Κλεόβουλο, τον Μύσωνα και τον Χίλωνα. Λέει ότι συγκεντρώθηκαν και αφιέρωσαν στον Απόλλωνα, στους Δελφούς, το «γνῶθι σαυτόν» και το «μηδὲν ἄγαν». Ο Παυσανίας (10.24.1) το επαναλαμβάνει και λέει ότι τα ρητά ήταν γραμμένα στον πρόναο.

Έπειτα η ιστορία μπερδεύεται. Ο Παυσανίας σημειώνει ότι ο Πλάτων βάζει τον Μύσωνα εκεί όπου άλλοι έχουν τον Περίανδρο. Ο Διογένης Λαέρτιος (1.40–41) λέει ότι τα λόγια των σοφών αποδίδονται πότε στον έναν και πότε στον άλλον, και ότι κανείς δεν συμφωνεί για τον κατάλογο. Δίνει το «γνῶθι σαυτόν» στον Θαλή, αναφέροντας όμως ότι ο Αντισθένης το έδινε στη Φημονόη. Το «μηδὲν ἄγαν» πηγαίνει στον Χίλωνα σε έναν στίχο που παραθέτει (1.41) και στον Σόλωνα σε άλλο σημείο (1.63).

Τα ρητά, λοιπόν, είναι καλά μαρτυρημένα, οι δημιουργοί τους όμως όχι. Και οι άμεσες μαρτυρίες είναι λίγες: ο ιστότοπος του Υπουργείου Πολιτισμού για τους Δελφούς λέει ότι όσα ξέρουμε για το εσωτερικό του ναού προέρχονται κυρίως από αρχαίους συγγραφείς.

Κι άλλες φράσεις άντεξαν, και μία έγινε έμβλημα. Οι δύο τελευταίες παρακάτω θέλουν προσοχή.

• Το μέτρον ἄριστον, «το μέτρο είναι το καλύτερο», αποδίδεται στον Κλεόβουλο τον Λίνδιο από τον Στοβαίο (3.1.172) και τον Διογένη Λαέρτιο (1.93). Ένα λαογραφικό αρχείο του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας καταγράφει τη μακρύτερη μορφή pan metron ariston, παν μέτρον άριστον. Τα αρχαία χωρία που παραθέτουμε εδώ δεν έχουν το παν.
• Το ἡ δ᾽ ἀρχὴ λέγεται ἥμισυ εἶναι παντός, «η αρχή, λένε, είναι το μισό του όλου», είναι παροιμία που παραθέτει ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 1303b). Το λεξικό το καταγράφει σήμερα ως «η αρχή είναι το ήμισυ του παντός».
• Το μέγα γὰρ τὸ τῆς θαλάσσης κράτος, «γιατί μεγάλη είναι η δύναμη στη θάλασσα», προέρχεται από λόγο του Περικλή στον Θουκυδίδη (1.143.5). Το 2018 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ονόμασε τα λόγια αυτά, χωρίς το γάρ, έμβλημα του Πολεμικού Ναυτικού.
• Το τα πάντα ρει, «όλα κυλούν», παρατίθεται ακόμη στα ελληνικά ως ρητό του Ηράκλειτου, αλλά δεν το έχει κανένα από τα σωζόμενα αποσπάσματά του. Ο Πλάτων (Κρατύλος 402a) δίνει το πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, «όλα προχωρούν και τίποτα δεν μένει».
• Το μολὼν λαβέ, «έλα και πάρ’ τα», είναι η απάντηση του Λεωνίδα στον Ξέρξη στον Πλούταρχο (Λακωνικά αποφθέγματα). Ο Ηρόδοτος δεν αναφέρει τον διάλογο. Τα λόγια βρίσκονται σήμερα στο μνημείο των Θερμοπυλών.

Ένας Έλληνας αναγνώστης αναγνωρίζει τις περισσότερες από αυτές τις λέξεις, αλλά αρκετές έχουν μετακινηθεί. Το μηδέν είναι τώρα πρώτα απ’ όλα ο αριθμός. Το Λεξικό Τριανταφυλλίδη λέει ότι η σημασία αυτή ήρθε μέσω των γαλλικών, ενώ η παλιά σημασία «τίποτα» ζει στο εκ του μηδενός. Το πάντα σημαίνει σήμερα «πάντοτε». Το ίδιο λεξικό το ανάγει σε μια μεσαιωνική φράση για «όλο τον καιρό», όχι στο «όλα» του τα πάντα ρει.

Το μέτρο είναι το μέτρο του μήκους, σημασία που πήραμε από τα γαλλικά. Είναι όμως και η αποφυγή της υπερβολής: το παράδειγμα του λεξικού είναι «πίνει με μέτρο». Το άριστος σημαίνει «εξαίρετος», και το άριστα είναι ο καλύτερος βαθμός στο σχολείο. Το ρέω σημαίνει «κυλώ», όπως στο «ο ποταμός ρέει ορμητικά». Το παλιό σαυτόν χάθηκε, και σήμερα θα λέγαμε «γνώρισε τον εαυτό σου». Η σημερινή λέξη εαυτός προήλθε από το αρχαίο ἑαυτόν.

Άλλαξε και η γραφή. Από την ψηφοφορία στη Βουλή, τον Ιανουάριο του 1982, τα ελληνικά γράφονται με ένα σημάδι τόνου, οπότε το μηδὲν ἄγαν γράφεται τώρα μηδέν άγαν.