Starożytne greckie sentencje wciąż żywe

Odwiedzający świątynię Apollina w Delfach mogli przeczytać krótkie rady w przedsionku, czyli sali wejściowej. Dwie najbardziej znane to γνῶθι σαυτόν, „poznaj samego siebie”, i μηδὲν ἄγαν, „nic ponad miarę”. Takie zdania nazywamy sentencjami: jedno krótkie zdanie, łatwe do zapamiętania, które daje radę na życie.

Zobacz, jakie są małe. Μηδέν znaczy „nic”, a ἄγαν „zbyt”, więc przesłanie brzmi: w niczym nie przesadzaj. Γνῶθι to rozkaz, „poznaj!”, a σαυτόν znaczy „samego siebie”.

Grecy łączyli te sentencje z Siedmioma Mędrcami, mądrymi ludźmi (σοφοί), o których pamiętano z wczesnej historii Grecji. Należeli do nich Tales, Solon z Aten i Chilon ze Sparty. Słowo σοφός wciąż znaczy po grecku „mądry”, a słownik nowogrecki podaje przykład użycia: „οι επτά σοφοί της αρχαιότητας”, siedmiu mędrców starożytności.

Źródła starożytne opowiadają uporządkowaną historię. Platon (Protagoras 343a–b) wymienia siedmiu mędrców: Talesa, Pittakosa, Biasa, Solona, Kleobulosa, Mysona i Chilona. Mówi, że zebrali się i poświęcili Apollinowi w Delfach „poznaj samego siebie” i „nic ponad miarę”. Pauzaniasz (10.24.1) powtarza to i mówi, że sentencje były zapisane w przedsionku.

Potem historia się gmatwa. Pauzaniasz zauważa, że Platon ma Mysona tam, gdzie inni mają Periandra. Diogenes Laertios (1.40–41) mówi, że słowa mędrców przypisuje się raz jednemu, raz drugiemu, i że nikt nie zgadza się co do listy. „Poznaj samego siebie” daje Talesowi, ale podaje, że Antystenes przypisywał to Femonoe. „Nic ponad miarę” trafia do Chilona w cytowanym wierszu (1.41), a gdzie indziej do Solona (1.63).

Sentencje są więc dobrze poświadczone, ale ich autorzy nie. Bezpośrednich dowodów też jest niewiele: strona greckiego Ministerstwa Kultury o Delfach mówi, że to, co wiemy o wnętrzu świątyni, pochodzi głównie od autorów starożytnych.

Inne zdania też przetrwały, a jedno stało się dewizą. Dwa ostatnie poniżej wymagają ostrożności.

• μέτρον ἄριστον, „miara jest najlepsza”, Stobajos (3.1.172) i Diogenes Laertios (1.93) przypisują Kleobulosowi z Lindos. Archiwum folkloru Uniwersytetu Południowej Kalifornii notuje dłuższą formę pan metron ariston, παν μέτρον άριστον. Cytowane tu fragmenty starożytne nie mają παν.
• ἡ δ᾽ ἀρχὴ λέγεται ἥμισυ εἶναι παντός, „początek, jak mówią, to połowa całości”, to przysłowie cytowane przez Arystotelesa (Polityka 1303b). Słownik podaje je dziś jako „η αρχή είναι το ήμισυ του παντός”.
• μέγα γὰρ τὸ τῆς θαλάσσης κράτος, „bo władza na morzu to wielka rzecz”, pochodzi z mowy Peryklesa u Tukidydesa (1.143.5). W 2018 roku prezydent Grecji nazwał te słowa, bez γάρ, godłem greckiej marynarki wojennej.
• τα πάντα ρει, „wszystko płynie”, cytuje się po grecku wciąż jako słowa Heraklita, ale nie ma ich w żadnym z jego zachowanych fragmentów. Platon (Kratylos 402a) podaje πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, „wszystko przemija i nic nie trwa”.
• μολὼν λαβέ, „przyjdź i weź je”, to u Plutarcha (Powiedzenia Spartan) odpowiedź Leonidasa dla Kserksesa. Herodot nie podaje tej wymiany słów. Słowa te widnieją dziś na pomniku w Termopilach.

Grecki czytelnik rozpoznaje większość tych słów, ale kilka się przesunęło. Μηδέν to dziś przede wszystkim liczba zero. Słownik Triandafilidisa mówi, że to znaczenie przyszło przez francuski, a stare znaczenie „nic” żyje w εκ του μηδενός, „z niczego”. Πάντα znaczy dziś „zawsze”. Ten sam słownik wywodzi je ze średniowiecznego wyrażenia „przez cały czas”, a nie od „wszystko” w τα πάντα ρει.

Μέτρο to metr na linijce, znaczenie wzięte z francuskiego. To także unikanie przesady: przykład ze słownika to „πίνει με μέτρο”, „pije z umiarem”. Άριστος znaczy „znakomity”, a άριστα to najwyższa ocena w szkole. Ρέω znaczy „płynąć”, jak w „ο ποταμός ρέει ορμητικά”, „rzeka płynie wartko”. Stare σαυτόν zniknęło, dziś powiedziano by „γνώρισε τον εαυτό σου”. Współczesne słowo εαυτός wyrosło ze starożytnego ἑαυτόν.

Zmieniła się też pisownia. Od głosowania w parlamencie w styczniu 1982 roku po grecku pisze się z jednym znakiem akcentu, więc μηδὲν ἄγαν występuje teraz jako μηδέν άγαν.