Η μάχη των Θερμοπυλών (480 π.Χ.)

Οι Θερμοπύλες είναι ένας τόπος στην κεντρική Ελλάδα. Το όνομά τους, Θερμοπύλαι, σημαίνει «οι ζεστές πύλες». Εκεί υπάρχουν θερμές πηγές: θερμός σημαίνει ζεστός, και πύλη είναι η πόρτα μιας πόλης ή ενός τείχους. Ο Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος γράφει επίσης για ένα παλιό τείχος με μια πύλη, που έκλεινε τον δρόμο.

Στην αρχαιότητα ο δρόμος ήταν πολύ στενός. Από τη μία πλευρά υπήρχαν απότομα βουνά. Από την άλλη υπήρχαν έλη και η θάλασσα. Ο Ηρόδοτος λέει ότι σε μερικά σημεία χωρούσε μόνο ένα κάρο. Ένα τέτοιο στενό πέρασμα λέγεται τα στενά. Οι Έλληνες χρησιμοποιούν ακόμη σήμερα τη λέξη στενά, για ένα πέρασμα ανάμεσα σε βουνά ή για μια στενή λωρίδα θάλασσας ανάμεσα σε δύο ακτές.

Ένας μεγάλος στρατός δεν μπορεί να απλωθεί σε ένα στενό πέρασμα. Μόνο λίγοι στρατιώτες μπορούν να πολεμήσουν ταυτόχρονα, κι έτσι ένας μικρός στρατός μπορεί να σταματήσει έναν πολύ μεγαλύτερο. Ούτε οι ιππείς του μπορούν να κυκλώσουν τον εχθρό. Γι’ αυτό οι Έλληνες διάλεξαν τις Θερμοπύλες για να περιμένουν τους Πέρσες.

Το 480 π.Χ. ο Πέρσης βασιλιάς Ξέρξης εισέβαλε στην Ελλάδα με τεράστιο στρατό και στόλο. Ο Ηρόδοτος δίνει αριθμούς σε εκατομμύρια, αλλά καμία χώρα δεν θα μπορούσε να θρέψει τόσους ανθρώπους. Σήμερα οι ιστορικοί πιστεύουν ότι ο περσικός στρατός είχε από 70.000 ως 300.000 άντρες. Δεν συμφωνούν για τον ακριβή αριθμό.

Περίπου 7.000 Έλληνες περίμεναν στις Θερμοπύλες. Αρχηγός τους ήταν ο Λεωνίδας, ένας από τους δύο βασιλιάδες της Σπάρτης. Είχε φέρει μαζί του 300 Σπαρτιάτες στρατιώτες. Ο καθένας ήταν οπλίτης: πεζός στρατιώτης με χάλκινο κράνος, μακρύ δόρυ και μεγάλη στρογγυλή ασπίδα. Οι οπλίτες στέκονταν ώμο με ώμο σε φάλαγγα, σαν ένας τοίχος από ασπίδες.

Για δύο μέρες οι Πέρσες επιτίθονταν και δεν μπορούσαν να περάσουν. Τότε ένας ντόπιος Έλληνας, ο Εφιάλτης, έδειξε στον Ξέρξη ένα κρυφό μονοπάτι στο βουνό, την Ανόπαια ατραπό. Τώρα οι Πέρσες μπορούσαν να έρθουν από πίσω. Ο Λεωνίδας έστειλε μακριά τους περισσότερους Έλληνες. Την τρίτη μέρα έμεινε με τους 300 Σπαρτιάτες του, 700 άντρες από τις Θεσπιές και 400 από τη Θήβα. Ο Ηρόδοτος λέει ότι οι Θηβαίοι παραδόθηκαν, όμως ο Λεωνίδας, οι Σπαρτιάτες και οι Θεσπιείς πολέμησαν ως το τέλος. Ύστερα οι Πέρσες προχώρησαν νότια και έκαψαν την Αθήνα.

Οι Σπαρτιάτες ήταν γνωστοί για τις σύντομες και έξυπνες απαντήσεις τους. Οι αρχαίοι συγγραφείς λένε αρκετές ιστορίες για τις Θερμοπύλες.

Η πιο γνωστή βρίσκεται στον Πλούταρχο, έναν Έλληνα συγγραφέα που έζησε σχεδόν 600 χρόνια μετά τη μάχη. Γράφει ότι ο Ξέρξης έστειλε γράμμα στον Λεωνίδα: «Στείλε μου τα όπλα σας». Ο Λεωνίδας απάντησε με δύο μόνο λέξεις: μολών λαβέ, «έλα να τα πάρεις». Δεν ξέρουμε αν ο Λεωνίδας το είπε πραγματικά. Ο Ηρόδοτος, που έγραψε πολύ νωρίτερα, δεν λέει αυτή την ιστορία.

Ο Ηρόδοτος λέει μια άλλη. Κάποιος προειδοποίησε ότι οι Πέρσες είχαν τόσους τοξότες, που τα βέλη τους θα έκρυβαν τον ήλιο. Ένας Σπαρτιάτης, ο Διηνέκης, απάντησε: καλά νέα, τότε θα πολεμήσουμε στη σκιά!

Μετά τον πόλεμο στήθηκαν πέτρες με μικρά ποιήματα για τους νεκρούς. Ο Ηρόδοτος αντιγράφει εκείνο για τους Σπαρτιάτες: «Ξένε, πες στους Σπαρτιάτες ότι εδώ κειτόμαστε, υπακούοντας στις εντολές τους». Πολλοί λένε ότι το έγραψε ο ποιητής Σιμωνίδης, αλλά δεν είμαστε σίγουροι.

Οι Θερμοπύλες ζουν ακόμη μέσα στην ελληνική γλώσσα. Όταν οι Έλληνες λένε «φυλάω Θερμοπύλες», εννοούν: υπερασπίζομαι κάτι σημαντικό με όλες μου τις δυνάμεις, ακόμη κι όταν είναι δύσκολο. Ο ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης έγραψε ένα διάσημο ποίημα με τίτλο «Θερμοπύλες». Τιμά τους ανθρώπους που φυλάνε τις δικές τους Θερμοπύλες στη ζωή.

Και το όνομα του προδότη ζει ακόμη. Στα νέα ελληνικά, όποιος προδίδει την πατρίδα του μπορεί να ονομαστεί «Εφιάλτης». Η ίδια λέξη με μικρό γράμμα, εφιάλτης, σημαίνει ένα πολύ άσχημο όνειρο.

Πολλές λέξεις της μάχης είναι σήμερα λέξεις της καθημερινότητας. Η ασπίδα λέγεται ασπίδα, τα όπλα λέγονται όπλα, και οπλίτης είναι ο απλός στρατιώτης χωρίς βαθμό στον ελληνικό στρατό. Από το 1955 ένα χάλκινο άγαλμα του Λεωνίδα με το δόρυ και την ασπίδα του στέκεται στις Θερμοπύλες, και πάνω στο μνημείο διαβάζει κανείς τις λέξεις «ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ».