100 αρχαίες ελληνικές λέξεις που χρησιμοποιούμε ακόμα

Πάρτε τρεις λέξεις: θάλασσα, άνθρωπος και ήλιος. Ένας αρχαίος αναγνώστης και ένα σημερινό παιδί τις γράφουν με τα ίδια γράμματα. Αυτός είναι ο κανόνας του καταλόγου: η νέα λέξη έχει τα ίδια γράμματα με μια αρχαία λέξη και προέρχεται από αυτή. Διαφέρουν μόνο τα μικρά σημάδια πάνω από τα γράμματα. Οι εκδόσεις των αρχαίων κειμένων τυπώνουν πολλά (ἄνθρωπος, ἥλιος), ενώ τα νέα ελληνικά έχουν έναν μόνο τόνο, από τότε που η Βουλή ψήφισε την αλλαγή το 1982.

Τρία άλλα πράγματα άλλαξαν. Πρώτα ο ήχος. Το η ήταν κάποτε ένα μακρό ανοιχτό ε και αργότερα έγινε [i], γι’ αυτό το ήλιος ακούγεται σήμερα [ílios]. Το θ ήταν κάποτε ένα τ με δάσυνση, ενώ σήμερα είναι ο ήχος που ξέρουμε. Έπειτα η γραφή. Οι τόνοι ήρθαν αργά: η επινόησή τους αποδίδεται στον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, γύρω στο 200 π.Χ. Η Αθήνα χρησιμοποιούσε ένα παλιότερο αλφάβητο στα επίσημα έγγραφα ως το 403/2 π.Χ. Τέλος η διάλεκτος. Οι Αθηναίοι έγραφαν συνήθως θάλαττα, την κραυγή των στρατιωτών του Ξενοφώντα στην Κύρου Ανάβαση (4.7.24). Το σημερινό θάλασσα είναι ο τύπος που βρίσκουμε στην Ιλιάδα του Ομήρου.

Το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Τριανταφυλλίδη) ανάγει αυτές τις λέξεις στην αρχαία ή την ελληνιστική ελληνική, και το λεξικό Liddell–Scott–Jones (LSJ) καταγράφει τους ίδιους τύπους. Εδώ φαίνεται ο αρχαίος τύπος και δίπλα ο σημερινός. Κάποιες έχουν και προφορικό τύπο: το ημέρα συχνά γίνεται μέρα και το αδελφός αδερφός.

• Φύση: θάλασσα → θάλασσα, ἥλιος → ήλιος, γῆ → γη, ἄνεμος → άνεμος, βροχή → βροχή, ἡμέρα → ημέρα, ποταμός → ποταμός, λίμνη → λίμνη, σκιά → σκιά, φῶς → φως, βροντή → βροντή, γέφυρα → γέφυρα, ῥίζα → ρίζα
• Ζώα και τροφή: λύκος → λύκος, ἀετός → αετός, μέλισσα → μέλισσα, ἀράχνη → αράχνη, μέλι → μέλι, γάλα → γάλα, κρέας → κρέας
• Άνθρωπος και σώμα: ἄνθρωπος → άνθρωπος, στόμα → στόμα, γλῶσσα → γλώσσα, σῶμα → σώμα, ψυχή → ψυχή, αἷμα → αίμα, λαιμός → λαιμός, ἀδελφός → αδελφός, θεός → θεός, φίλος → φίλος, ξένος → ξένος, μαθητής → μαθητής
• Ζωή και κοινωνία: πόλεμος → πόλεμος, εἰρήνη → ειρήνη, ζωή → ζωή, θάνατος → θάνατος, ἀλήθεια → αλήθεια, ἀγάπη → αγάπη, χαρά → χαρά, φόβος → φόβος, ὕπνος → ύπνος, γάμος → γάμος, τιμή → τιμή, νίκη → νίκη, νόμος → νόμος, γράμμα → γράμμα, λόγος → λόγος, ὄνομα → όνομα
• Ρήματα και επίθετα: γράφω → γράφω, ἀκούω → ακούω, ἔχω → έχω, τρέχω → τρέχω, βλέπω → βλέπω, θέλω → θέλω, μένω → μένω, καλός → καλός, μικρός → μικρός, ἄγριος → άγριος, μόνος → μόνος, πρῶτος → πρώτος

Το ίδιο λεξικό χαρακτηρίζει αυτές τις 30 λέξεις «λόγιες» (λόγ.): έφτασαν στα σημερινά ελληνικά μέσα από τη γραπτή παράδοση. Πολλές στέκονται δίπλα σε μια καθημερινή λέξη: νήσος δίπλα στο νησί, θύρα δίπλα στην πόρτα, οφθαλμός δίπλα στο μάτι, ιατρός δίπλα στον γιατρό, κεφαλή δίπλα στο κεφάλι. Τις συναντάμε ακόμα. Μια διεύθυνση μπορεί να γράφει «οδός Σταδίου», και το κοινοβούλιο είναι η Βουλή των Ελλήνων.

• Γνώση: ἱστορία → ιστορία, φιλοσοφία → φιλοσοφία, τέχνη → τέχνη, ἐπιστήμη → επιστήμη, σοφία → σοφία, ἀρετή → αρετή, μῦθος → μύθος, ἀριθμός → αριθμός
• Δημόσια ζωή: δημοκρατία → δημοκρατία, δῆμος → δήμος, βουλή → βουλή, κράτος → κράτος, ἐλευθερία → ελευθερία, πολίτης → πολίτης, στρατηγός → στρατηγός, στρατός → στρατός, μάχη → μάχη, τύραννος → τύραννος, ἐχθρός → εχθρός
• Πράγματα και πρόσωπα: σελήνη → σελήνη, νῆσος → νήσος, ὁδός → οδός, θύρα → θύρα, τεῖχος → τείχος, χρυσός → χρυσός, ἄργυρος → άργυρος, σίδηρος → σίδηρος, κεφαλή → κεφαλή, ὀφθαλμός → οφθαλμός, ἰατρός → ιατρός

Αυτές οι λέξεις κράτησαν τα γράμματά τους, αλλά συγκρίνετε την παλιά σημασία με τη σημερινή:

• εκκλησία: η συνέλευση των πολιτών· σήμερα, ο ναός.
• σχολή: ο ελεύθερος χρόνος· σήμερα, τμήμα πανεπιστημίου.
• τράπεζα: το τραπέζι, και του αργυραμοιβού· σήμερα, η τράπεζα.
• αγορά: τόπος συνέλευσης και εμπορίου· σήμερα, η αγορά και το ψώνισμα.
• δρόμος: το τρέξιμο, ο αγώνας δρόμου· σήμερα, η οδός.
• άγγελος: ο αγγελιοφόρος· σήμερα, ο άγγελος του Θεού.
• πέτρα: ο βράχος· σήμερα, η πέτρα.
• φεύγω: το σκάω· σήμερα, αναχωρώ.
• πόνος: η σκληρή δουλειά· σήμερα, το δυσάρεστο αίσθημα.
• ώρα: η εποχή, η κατάλληλη στιγμή· σήμερα, η ώρα του ρολογιού.

Ο κατάλογος είναι δική μας επιλογή, όχι επίσημος: τα ελληνικά έχουν πολύ περισσότερες τέτοιες λέξεις. Όποιος μαθαίνει αρχαία μπορεί να τις διαβάσει όλες αμέσως. Αυτό που θέλει εξάσκηση είναι να τις ακούει όπως τις λένε σήμερα οι Έλληνες.