Oudgriekse spreuken die nog steeds leven

Bezoekers van de tempel van Apollo in Delphi konden in de voorhal, de ingangsruimte, korte adviezen lezen. De twee bekendste zijn γνῶθι σαυτόν, “ken uzelf”, en μηδὲν ἄγαν, “niets te veel”. Zulke zinnen heten spreuken: één korte zin, makkelijk te onthouden, die een levensadvies geeft.

Kijk eens hoe klein ze zijn. Μηδέν betekent “niets” en ἄγαν “te veel”, dus de boodschap is: overdrijf in niets. Γνῶθι is een bevel, “ken!”, en σαυτόν betekent “uzelf”.

De Grieken verbonden deze spreuken met de Zeven Wijzen, de wijze mannen (σοφοί) die men zich herinnerde uit de vroege Griekse geschiedenis. Thales, Solon van Athene en Chilon van Sparta hoorden daarbij. Het woord σοφός betekent in het Grieks nog steeds “wijs”, en een modern Grieks woordenboek geeft «οι επτά σοφοί της αρχαιότητας», de zeven wijzen uit de oudheid, als gebruiksvoorbeeld.

De antieke bronnen vertellen een net verhaal. Plato (Protagoras 343a–b) noemt zeven wijzen: Thales, Pittakos, Bias, Solon, Kleoboulos, Myson en Chilon. Hij zegt dat ze samenkwamen en “ken uzelf” en “niets te veel” aan Apollo in Delphi wijdden. Pausanias (10.24.1) herhaalt dit en zegt dat de spreuken in de voorhal geschreven stonden.

Daarna wordt het rommelig. Pausanias merkt op dat Plato Myson noemt waar anderen Periander hebben. Diogenes Laërtius (1.40–41) zegt dat de woorden van de wijzen nu eens aan de een, dan weer aan de ander worden toegeschreven, en dat niemand het eens is over de lijst. Hij geeft “ken uzelf” aan Thales, maar meldt dat Antisthenes het aan Phemonoë gaf. “Niets te veel” gaat naar Chilon in een vers dat hij citeert (1.41) en elders naar Solon (1.63).

De spreuken zijn dus goed overgeleverd, hun makers niet. Ook direct bewijs is schaars: de site van het Griekse ministerie van Cultuur over Delphi zegt dat wat we weten van het interieur van de tempel vooral van antieke auteurs komt.

Ook andere zinnen zijn gebleven, en één werd een motto. Met de laatste twee hieronder moet je voorzichtig zijn.

• μέτρον ἄριστον, “maat is het beste”, wordt door Stobaeus (3.1.172) en Diogenes Laërtius (1.93) aan Kleoboulos van Lindos toegeschreven. Een folklorearchief van de University of Southern California noteert de langere vorm pan metron ariston, παν μέτρον άριστον. De hier genoemde antieke passages hebben geen παν.
• ἡ δ᾽ ἀρχὴ λέγεται ἥμισυ εἶναι παντός, “het begin, zegt men, is de helft van het geheel”, is een spreekwoord dat Aristoteles citeert (Politica 1303b). Het woordenboek geeft het nu als «η αρχή είναι το ήμισυ του παντός».
• μέγα γὰρ τὸ τῆς θαλάσσης κράτος, “want macht op zee is iets groots”, komt uit een toespraak van Perikles bij Thucydides (1.143.5). In 2018 noemde de president van Griekenland deze woorden, zonder γάρ, het embleem van de Griekse marine.
• τα πάντα ρει, “alles stroomt”, wordt in het Grieks nog als uitspraak van Heraclitus geciteerd, maar geen van zijn bewaarde fragmenten bevat het. Plato (Cratylus 402a) geeft πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, “alles gaat voorbij en niets blijft”.
• μολὼν λαβέ, “kom ze maar halen”, is bij Plutarchus (Spreuken van Spartanen) het antwoord van Leonidas aan Xerxes. Herodotus vermeldt dit gesprek niet. De woorden staan nu op het monument bij Thermopylae.

Een Griekse lezer herkent de meeste van deze woorden, maar verschillende zijn opgeschoven. Μηδέν is nu vooral het getal nul. Het Triantafyllidis-woordenboek zegt dat die betekenis via het Frans kwam, terwijl de oude betekenis “niets” voortleeft in εκ του μηδενός, “uit het niets”. Πάντα betekent nu “altijd”. Hetzelfde woordenboek voert het terug op een middeleeuwse uitdrukking voor “de hele tijd”, niet op het “alles” van τα πάντα ρει.

Μέτρο is de meter op een liniaal, een betekenis uit het Frans. Het is ook het vermijden van overdaad: het voorbeeld van het woordenboek is «πίνει με μέτρο», “hij drinkt met mate”. Άριστος betekent “uitstekend”, en άριστα is het hoogste cijfer op school. Ρέω betekent “stromen”, zoals in «ο ποταμός ρέει ορμητικά», “de rivier stroomt woest”. Het oude σαυτόν is verdwenen, nu zou je zeggen «γνώρισε τον εαυτό σου». Het moderne woord εαυτός kwam voort uit het oude ἑαυτόν.

Ook de spelling veranderde. Sinds de stemming in het parlement in januari 1982 schrijft men Grieks met één accentteken, dus μηδὲν ἄγαν staat er nu als μηδέν άγαν.