„Dzieje” Herodota: treść i budowa

Dzieło nazywa się samo w pierwszych słowach: Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, „oto przedstawienie badań Herodota z Halikarnasu”. Tytuł „Dzieje” nie pochodzi więc od niego. Tutaj ἱστορίη stoi w liczbie pojedynczej i w formie jońskiej, a słownik LSJ rozumie ją jako wiedzę zdobytą przez badanie. Rzeczownik jest rzadki: występuje pięć razy w tekście Perseusa (początek, 2.99, 2.118, 2.119, 7.96), i tylko przy 7.96 LSJ proponuje, z zastrzeżeniem „prawdopodobnie”, znaczenie pisemnej relacji. Czasownik ἱστορέω, „pytać, badać”, jest częstszy: kapłani opowiadają mu o Helenie ἱστορέοντι, „gdy pytałem” (2.113). Arystoteles cytuje to zdanie ze słowami „z Turioi” zamiast Halikarnasu (Retoryka 3.9), od kolonii w południowej Italii.

Dalsza część zdania podaje cel. To, czego dokonali ludzie, nie może zatrzeć się z czasem (ἐξίτηλα), a wielkie i godne podziwu czyny, τὰ μὲν Ἕλλησι τὰ δὲ βαρβάροισι, jedne Greków, drugie ludzi, którzy Grekami nie byli, nie mogą stracić sławy (ἀκλεᾶ). Na końcu pada pytanie, na którym opiera się księga: δι᾽ ἣν αἰτίην, przyczyna, dla której ze sobą walczyli. Herodot przytacza najpierw perskie i fenickie opowieści o porwaniach kobiet (1.1–5), odmawia ich oceny i zaczyna od człowieka, o którym sam wie, że pierwszy wyrządził krzywdy Grekom (1.5.3): od Krezusa z Lidii (1.6).

Podział na dziewięć ksiąg nie pochodzi od niego: dokonali go uczeni epoki hellenistycznej. Diodor (11.37.6) jako pierwszy wymienia go wprost, a Lukian (Jak należy pisać historię 42) w II wieku n.e. jako pierwszy mówi, że księgi nazywano Muzami.

• 1 Klio: Krezus i ostrzeżenie Solona (1.29–33), upadek Lidii, Cyrus i wzrost Persji.
• 2 Euterpe: Egipt, jego rzeka, obyczaje i królowie, w jednej długiej dygresji.
• 3 Talia: Kambyzes w Egipcie, debata o ustrojach (3.80–82), Dariusz zostaje królem.
• 4 Melpomena: Dariusz przeciw Scytom; Libia.
• 5 Terpsychora: powstanie jońskie i ateńskie okręty, które były „początkiem nieszczęść” (5.97).
• 6 Erato: upadek Miletu i bitwa pod Maratonem (6.102–117).
• 7 Polihymnia: najazd Kserksesa i Termopile (7.201–233).
• 8 Urania: Artemizjon i Salamina.
• 9 Kaliope: Plateje, Mykale i oblężenie Sestos; księga kończy się radą Cyrusa o miękkich krainach i miękkich ludziach (9.122).

Główny wątek to ekspansja perska, z dygresjami o ludach, do których dotarła. Wojna Kserksesa zajmuje prawie jedną trzecią dzieła. Opowieść urywa się w 479 p.n.e., choć Herodot opublikował ją w latach 20. V wieku p.n.e., nie jest to więc historia jego własnych czasów.

W 2.99 Herodot wylicza swoje narzędzia: ὄψις τε ἐμὴ καὶ γνώμη καὶ ἱστορίη, „mój własny wzrok, mój osąd i moje badanie”. Odtąd będzie podawał relacje egipskie tak, jak je usłyszał. W 2.29 wyznacza granicę na mapie: do Elefantyny dotarł jako naoczny świadek (αὐτόπτης), dalej badał ἀκοῇ, ze słyszenia. Jego zasada znajduje się w 7.152: ἐγὼ δὲ ὀφείλω λέγειν τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὲν οὐ παντάπασι ὀφείλω, „muszę przekazywać to, co się mówi, ale nie muszę we wszystko wierzyć”. Argumentuje też własnym głosem: w 7.139 mówi, że jest zmuszony wyrazić opinię, która większości się nie spodoba, mianowicie że Ateny uratowały Grecję.

Na ile można mu ufać, spierano się już w starożytności. Cyceron nazywa go pater historiae i w tym samym zdaniu mówi, że jego dzieło zawiera niezliczone fabulae (De legibus 1.5). Plutarch napisał cały esej O złośliwości Herodota. Od czasów Jacoby’ego (1913) wielu badaczy traktuje dosłownie jego powołania się na informatorów, co zakłada bardzo dalekie podróże. Fehling (1989) widzi w nich zabieg literacki, a Fowler (1996) wskazówki, gdzie według Herodota można było znaleźć informację; w tych ujęciach podróżował znacznie mniej. Liczby to osobny problem: jego 5 283 220 ludzi w siłach Kserksesa, wraz z ich orszakiem (7.186), znacznie przekracza współczesne szacunki 70 000–300 000 dla armii perskiej.

Herodot pisze dialektem jońskim. Kto zna attycki, od razu dostrzega różnice; wszystkie przykłady pochodzą z fragmentów przywołanych na tej stronie.

• η zamiast attyckiego długiego α: ἱστορίης, ἡμετέρη (1.32), πρηγμάτων (1.32).
• Samogłoski bez ściągnięcia: ποιέειν (attyckie ποιεῖν), ἱστορέοντι (attyckie ἱστοροῦντι).
• κ zamiast π w niektórych zaimkach i przysłówkach: ὁκότερα (7.139), κότε (9.122), zamiast attyckich ὁπότερα, πότε.
• Brak aspiracji po przedrostku: ἀπικνέεται (2.113), zamiast attyckiego ἀφικνεῖται.
• Inne samogłoski: θωμαστά zamiast θαυμαστά, ξεῖνος zamiast ξένος, ἀπόδεξις zamiast ἀπόδειξις.

Dwa krótkie fragmenty do spróbowania. Solon do Krezusa: πᾶν ἐστὶ ἄνθρωπος συμφορή, „człowiek jest cały przypadkiem” (1.32.4). I Ateńczycy do Spartan, słowami, które wkłada im w usta Herodot, o tym, co stanowi τὸ Ἑλληνικόν: ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, ta sama krew i ten sam język, ze wspólnymi sanktuariami, ofiarami i obyczajami (8.144.2).