Bitwa pod Termopilami (480 p.n.e.)

Termopile to miejsce w środkowej Grecji. Ich nazwa, Θερμοπύλαι, znaczy „Gorące Bramy”. Są tam gorące źródła: θερμός znaczy gorący, a πύλη to brama. Grecki historyk Herodot pisze też o starym murze z bramą, który zamykał drogę.

W starożytności droga była bardzo wąska. Z jednej strony były strome góry. Z drugiej strony były bagna i morze. Herodot mówi, że w niektórych miejscach mieścił się tylko jeden wóz. Takie wąskie przejście nazywa się τὰ στενά, „przesmyki”. Grecy do dziś używają słowa στενά, gdy mówią o przełęczy między górami albo o wąskiej cieśninie między dwoma brzegami.

Wielka armia nie może się rozwinąć w wąskim przejściu. Tylko kilku żołnierzy może walczyć jednocześnie, więc mała armia może zatrzymać o wiele większą. Także jeźdźcy nie mogą okrążyć wroga. Dlatego Grecy wybrali Termopile, by czekać tam na Persów.

W 480 roku p.n.e. król perski Kserkses najechał Grecję z ogromną armią i wielką flotą. Herodot podaje liczby w milionach, ale żaden kraj nie wyżywiłby tylu ludzi. Dziś historycy sądzą, że armia perska liczyła od 70 000 do 300 000 ludzi. Nie zgadzają się co do dokładnej liczby.

Pod Termopilami czekało około 7000 Greków. Ich wodzem był Leonidas, jeden z dwóch królów Sparty. Przyprowadził 300 spartańskich żołnierzy. Każdy z nich był hoplitą, ὁπλίτης: pieszym żołnierzem z brązowym hełmem, długą włócznią i dużą okrągłą tarczą, ἀσπίς. Hoplici stali ramię w ramię w falandze, φάλαγξ, jak mur z tarcz.

Przez dwa dni Persowie atakowali i nie mogli się przedrzeć. Wtedy miejscowy Grek, Efialtes, pokazał Kserksesowi tajną górską ścieżkę, ἀτραπός Anopaja. Teraz Persowie mogli zajść Greków od tyłu. Leonidas odesłał większość Greków. Trzeciego dnia został ze swoimi 300 Spartanami, 700 mężczyznami z Tespii i 400 z Teb. Herodot mówi, że Tebańczycy się poddali, ale Leonidas, Spartanie i Tespijczycy walczyli do końca. Potem Persowie ruszyli na południe i spalili Ateny.

Spartanie słynęli z krótkich i błyskotliwych odpowiedzi. Starożytni pisarze opowiadają kilka historii o Termopilach.

Najbardziej znana jest u Plutarcha, greckiego pisarza, który żył prawie 600 lat po bitwie. Pisze on, że Kserkses napisał do Leonidasa: „Przyślij mi wasze bronie”, po grecku τὰ ὅπλα. Leonidas odpowiedział tylko dwoma słowami: μολὼν λαβέ, „przyjdź i weź”. Nie wiemy, czy Leonidas naprawdę tak powiedział. Herodot, który pisał dużo wcześniej, nie opowiada tej historii.

Herodot opowiada inną. Ktoś ostrzegł, że Persowie mają tylu łuczników, że ich strzały zasłonią słońce. Spartanin imieniem Dienekes odpowiedział: dobra wiadomość, będziemy więc walczyć w cieniu!

Po wojnie postawiono kamienie z krótkimi wierszami dla poległych. Herodot przepisuje ten dla Spartan: „Przechodniu, powiedz Sparcie, że tu leżymy, posłuszni jej rozkazom.” Wielu mówi, że napisał go poeta Symonides, ale nie możemy być tego pewni.

Termopile wciąż żyją w języku greckim. Kiedy Grecy mówią «φυλάω Θερμοπύλες», „strzegę Termopil”, mają na myśli: bronię czegoś ważnego ze wszystkich sił, nawet gdy jest trudno. Poeta Konstandinos Kawafis napisał słynny wiersz pod tytułem «Θερμοπύλες». Oddaje on cześć ludziom, którzy w życiu strzegą swoich własnych Termopil.

Imię zdrajcy także przetrwało. We współczesnej grece człowieka, który zdradza swój kraj, można nazwać «Εφιάλτης». To samo słowo pisane małą literą, εφιάλτης, znaczy koszmar, bardzo zły sen.

Wiele słów z bitwy to dziś słowa codzienne. Tarcza to ασπίδα, broń to όπλα, a οπλίτης to zwykły żołnierz bez stopnia w armii greckiej. Od 1955 roku pod Termopilami stoi brązowy posąg Leonidasa z włócznią i tarczą, a na pomniku można przeczytać słowa «ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ».