Historitë e Herodotit: përmbajtja dhe ndërtimi

Vepra e emërton veten që në fjalët e para: Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, «kjo është paraqitja e hetimit të Herodotit nga Halikarnasi». Pra, titulli «Historitë» nuk është shprehje e tij. Këtu ἱστορίη është në njëjës dhe në formë jone, dhe fjalori LSJ e kupton si dijen e fituar nga hetimi. Emri është i rrallë: shfaqet pesë herë në tekstin e Perseus (fillimi, 2.99, 2.118, 2.119, 7.96), dhe vetëm te 7.96 LSJ propozon, me një «ndoshta», kuptimin e rrëfimit të shkruar. Folja ἱστορέω, «pyes, hetoj», është më e zakonshme: priftërinjtë i flasin për Helenën ἱστορέοντι, «kur pyeta» (2.113). Aristoteli e citon fjalinë me «nga Thuri» në vend të Halikarnasit (Retorika 3.9), sipas kolonisë në Italinë e jugut.

Pjesa tjetër e fjalisë tregon qëllimin. Ato që kanë bërë njerëzit nuk duhet të zbehen me kohën (ἐξίτηλα), dhe veprat e mëdha e të mrekullueshme, τὰ μὲν Ἕλλησι τὰ δὲ βαρβάροισι, disa të grekëve dhe disa të njerëzve që nuk ishin grekë, nuk duhet të humbasin lavdinë (ἀκλεᾶ). Në fund vjen pyetja që qëndron pas librit: δι᾽ ἣν αἰτίην, arsyeja pse luftuan me njëri-tjetrin. Herodoti tregon së pari rrëfimet persiane dhe fenikase për rrëmbimet e grave (1.1–5), refuzon t'i gjykojë dhe nis nga njeriu për të cilin vetë e di se filloi padrejtësitë kundër grekëve (1.5.3): Kreza i Lidisë (1.6).

Ndarja në nëntë libra nuk është e tij: e bënë dijetarët e epokës helenistike. Diodori (11.37.6) është i pari që e përmend shprehimisht, dhe Lukiani (Si duhet shkruar historia 42), në shekullin II të e.s., i pari që thotë se librat quheshin Muza.

• 1 Klio: Kreza dhe paralajmërimi i Solonit (1.29–33), rënia e Lidisë, Kiri dhe ngritja e Persisë.
• 2 Euterpa: Egjipti, lumi, zakonet dhe mbretërit e tij, në një shmangie të gjatë nga rrëfimi.
• 3 Talia: Kambisi në Egjipt, debati për format e qeverisjes (3.80–82), Dari bëhet mbret.
• 4 Melpomena: Dari kundër skithëve; Libia.
• 5 Tersikora: Kryengritja Joniane dhe anijet athinase që u bënë «fillimi i të këqijave» (5.97).
• 6 Erato: rënia e Miletit dhe beteja e Maratonës (6.102–117).
• 7 Polimnia: pushtimi i Kserksit dhe Termopilet (7.201–233).
• 8 Urania: Artemisioni dhe Salamina.
• 9 Kaliopa: Plateja, Mikale dhe rrethimi i Sestit; libri mbyllet me këshillën e Kirit për tokat e buta dhe njerëzit e butë (9.122).

Filli kryesor është zgjerimi persian, me shmangie për popujt ku ai arriti. Lufta e Kserksit zë gati një të tretën e veprës. Rrëfimi ndalet në vitin 479 p.e.s., edhe pse Herodoti e botoi në vitet 420, kështu që nuk është histori e kohës së tij.

Te 2.99 Herodoti rendit mjetet e tij: ὄψις τε ἐμὴ καὶ γνώμη καὶ ἱστορίη, «shikimi im, gjykimi im dhe hetimi im». Prej andej e tutje do të japë rrëfimet egjiptiane ashtu siç i ka dëgjuar. Te 2.29 heq vijën në hartë: deri në Elefantinë shkoi si dëshmitar okular (αὐτόπτης), më tej hetoi ἀκοῇ, nga të dëgjuarit. Rregulli i tij është te 7.152: ἐγὼ δὲ ὀφείλω λέγειν τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὲν οὐ παντάπασι ὀφείλω, «duhet të tregoj atë që thuhet, por nuk jam i detyruar t'i besoj të gjitha». Arsyeton edhe me zërin e vet: te 7.139 thotë se është i detyruar të shprehë një mendim që shumicës nuk do t'i pëlqejë, se Athina e shpëtoi Greqinë.

Sa mund t'i besohet, diskutohet që nga lashtësia. Ciceroni e quan pater historiae dhe në të njëjtën fjali thotë se vepra e tij ka fabulae të panumërta (De legibus 1.5). Plutarku shkroi një ese të tërë, Mbi ligësinë e Herodotit. Që nga Jacoby (1913), shumë studiues i marrin fjalë për fjalë referimet e tij te informatorët, gjë që nënkupton udhëtime shumë të gjera. Fehling (1989) i sheh si teknikë letrare, dhe Fowler (1996) si tregues se ku mendonte Herodoti se gjendej informacioni; sipas këtyre pikëpamjeve ai udhëtoi shumë më pak. Numrat janë problem tjetër: 5 283 220 burrat e tij për forcat e Kserksit, bashkë me shoqëruesit (7.186), janë shumë mbi vlerësimet e sotme prej 70 000–300 000 për ushtrinë persiane.

Herodoti shkruan në dialektin jon. Kush di atikishten i vëren menjëherë ndryshimet; të gjithë shembujt vijnë nga pjesë që përmenden në këtë faqe.

• η në vend të α-së së gjatë atike: ἱστορίης, ἡμετέρη (1.32), πρηγμάτων (1.32).
• Zanore pa bashkim: ποιέειν (atikisht ποιεῖν), ἱστορέοντι (atikisht ἱστοροῦντι).
• κ në vend të π në disa përemra dhe ndajfolje: ὁκότερα (7.139), κότε (9.122), në vend të atikeve ὁπότερα, πότε.
• Pa aspirim pas parashtese: ἀπικνέεται (2.113), në vend të atikes ἀφικνεῖται.
• Zanore të tjera: θωμαστά për θαυμαστά, ξεῖνος për ξένος, ἀπόδεξις për ἀπόδειξις.

Dy pjesë të shkurtra për t'u provuar. Soloni Krezës: πᾶν ἐστὶ ἄνθρωπος συμφορή, «njeriu është krejt rastësi» (1.32.4). Dhe athinasit spartanëve, me fjalë që u jep Herodoti, për atë që përbën τὸ Ἑλληνικόν: ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, i njëjti gjak dhe e njëjta gjuhë, me faltore, flijime dhe mënyra jetese të përbashkëta (8.144.2).