Bitwa pod Salaminą (480 p.n.e.)

Salamina to wyspa położona tuż obok Aten. Między wyspą a wybrzeżem Attyki jest wąski pas morza, czyli cieśnina. To tutaj we wrześniu 480 r. p.n.e. Grecy stoczyli wielką bitwę na morzu, ναυμαχία, z flotą perskiego króla Kserksesa.

Persowie właśnie wygrali pod Termopilami i spalili Ateny. Ich flota była dużo większa od greckiej. Ale grecki dowódca Temistokles przechytrzył ich i sprawił, że wpłynęli do cieśniny, gdzie wielkie floty z trudem się poruszają. Na wąskich wodach greckie okręty wojenne, triery, taranowały perskie statki jeden po drugim. Wieczorem Persowie byli pokonani. Kserkses wkrótce wrócił do Azji, a Grecja pozostała wolna.

Kilka lat przed bitwą Ateńczycy odkryli w swoich kopalniach w Laurionie bogatą żyłę srebra. Herodot (7.144) pisze, że Temistokles przekonał ich, by nie dzielili pieniędzy między siebie, tylko zbudowali 200 okrętów. Gdy Kserkses ruszył na Grecję, wyrocznia w Delfach powiedziała Ateńczykom, że uratuje ich „drewniany mur”, a wyspę nazwała „boską Salaminą” (7.141). Temistokles wyjaśnił, że drewniany mur to okręty (7.143).

Ateńczycy opuścili więc swoje miasto. Kobiety, dzieci i starców wysłano do Trojzeny, na Eginę i na Salaminę (8.41), a Persowie spalili Akropol. Sprzymierzona flota grecka zebrała się przy Salaminie pod dowództwem Spartanina, ναύαρχος (admirała) Eurybiadesa (8.2). Herodot liczy 378 greckich okrętów (8.48); poeta Ajschylos podaje około 310. Starożytni autorzy przypisują Kserksesowi ponad 1000 okrętów; wielu współczesnych historyków uważa, że naprawdę było ich mniej, ale nie zgadzają się, o ile.

Wielu greckich dowódców chciało odpłynąć, by bronić Peloponezu. Według Herodota (8.75) Temistokles potajemnie wysłał do Persów swojego sługę Sikinnosa z fałszywą wiadomością: Grecy się boją i tej nocy uciekną. Kserkses w to uwierzył. W nocy jego okręty zamknęły oba wyjścia z cieśniny, a perscy żołnierze wylądowali na wysepce Psyttaleia (8.76).

O świcie perskie załogi, zmęczone nocą przy wiosłach, zobaczyły nadpływające greckie okręty i usłyszały pieśń bojową. Ajschylos, który kilka lat później pisał o bitwie, przytacza jej słowa: «ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε», „Naprzód, synowie Hellenów!” Według Ateńczyków ich kapitan Ameinias pierwszy staranował wrogi okręt, choć Egineci opowiadali to inaczej (8.84). Każda triera miała około 170 wioślarzy, κωπηλάται, i brązowy taran, ἔμβολον, na dziobie. Na wąskich wodach liczne perskie okręty przeszkadzały sobie nawzajem, a Grecy atakowali z boków. Kserkses patrzył z góry Ajgaleos i kazał skrybom zapisywać, kto dobrze walczy (8.90). Historyk Diodor (11.19) podaje, że Grecy stracili 40 okrętów, a Persowie ponad 200.

Po klęsce Kserkses bał się, że Grecy zniszczą jego most na Hellesponcie, więc wrócił do Azji (8.97). Jego armia została pokonana na lądzie pod Platejami w 479 r. p.n.e. Salamina zmieniła też same Ateny. Wioślarzami byli głównie biedniejsi obywatele, a ponieważ miasto zależało teraz od floty, zyskali większy głos w demokracji. Ateny stały się potęgą morską.

W 472 r. p.n.e. Ajschylos przeniósł bitwę na scenę w tragedii Persowie, jednej z najstarszych greckich sztuk, jakie się zachowały. Dziś na tych samych wodach znowu panuje ruch. Promy, πορθμεία, kursują z Peramy na Salaminę mniej więcej co kwadrans, a na północno-wschodnim wybrzeżu wyspy leży baza marynarki wojennej, Ναύσταθμος Σαλαμίνας. Co roku we wrześniu wyspa świętuje zwycięstwo festiwalem Σαλαμίνια, podczas którego odgrywa się bitwę na morzu.