Ηροδότου Ιστορίαι: τι περιέχει το έργο

Το έργο δίνει το όνομά του στις πρώτες του λέξεις: Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, «αυτή είναι η παρουσίαση της έρευνας του Ηροδότου από την Αλικαρνασσό». Ο τίτλος «Ιστορίες», λοιπόν, δεν είναι δική του διατύπωση. Εδώ η ἱστορίη είναι στον ενικό και σε ιωνικό τύπο, και το λεξικό LSJ την ερμηνεύει ως τη γνώση που προκύπτει από την έρευνα. Το ουσιαστικό είναι σπάνιο: εμφανίζεται πέντε φορές στο κείμενο του Perseus (στην αρχή, 2.99, 2.118, 2.119, 7.96), και μόνο στο 7.96 το LSJ προτείνει, με ένα «πιθανώς», τη σημασία της γραπτής αφήγησης. Το ρήμα ἱστορέω, «ρωτώ, ερευνώ», είναι συχνότερο: οι ιερείς του μιλούν για την Ελένη ἱστορέοντι, «όταν ρώτησα» (2.113). Ο Αριστοτέλης παραθέτει τη φράση με το «από τους Θουρίους» αντί για την Αλικαρνασσό (Ρητορική 3.9), από την αποικία της νότιας Ιταλίας.

Η υπόλοιπη φράση δηλώνει τον σκοπό. Όσα έκαναν οι άνθρωποι δεν πρέπει να σβήσουν με τον χρόνο (ἐξίτηλα), και τα μεγάλα και θαυμαστά έργα, τὰ μὲν Ἕλλησι τὰ δὲ βαρβάροισι, άλλα των Ελλήνων και άλλα ανθρώπων που δεν ήταν Έλληνες, δεν πρέπει να χάσουν τη δόξα τους (ἀκλεᾶ). Τελευταίο έρχεται το ερώτημα πίσω από το βιβλίο: δι᾽ ἣν αἰτίην, η αιτία για την οποία πολέμησαν μεταξύ τους. Ο Ηρόδοτος αναφέρει πρώτα τις περσικές και τις φοινικικές διηγήσεις για αρπαγές γυναικών (1.1–5), αρνείται να τις κρίνει και ξεκινά από τον άνθρωπο που ο ίδιος γνωρίζει ότι άρχισε τις αδικίες κατά των Ελλήνων (1.5.3): τον Κροίσο της Λυδίας (1.6).

Η διαίρεση σε εννέα βιβλία δεν είναι δική του: την έκαναν φιλόλογοι της ελληνιστικής εποχής. Ο Διόδωρος (11.37.6) είναι ο πρώτος που την αναφέρει ρητά, και ο Λουκιανός (Πώς πρέπει να γράφεται η ιστορία 42), τον 2ο αιώνα μ.Χ., είναι ο πρώτος που λέει ότι τα βιβλία ονομάζονταν Μούσες.

• 1 Κλειώ: ο Κροίσος και η προειδοποίηση του Σόλωνα (1.29–33), η πτώση της Λυδίας, ο Κύρος και η άνοδος της Περσίας.
• 2 Ευτέρπη: η Αίγυπτος, το ποτάμι της, τα έθιμα και οι βασιλείς της, σε μια μακρά παρέκβαση.
• 3 Θάλεια: ο Καμβύσης στην Αίγυπτο, η συζήτηση για τα πολιτεύματα (3.80–82), ο Δαρείος γίνεται βασιλιάς.
• 4 Μελπομένη: ο Δαρείος εναντίον των Σκυθών· η Λιβύη.
• 5 Τερψιχόρη: η Ιωνική Επανάσταση και τα αθηναϊκά πλοία που έγιναν «αρχή κακών» (5.97).
• 6 Ερατώ: η άλωση της Μιλήτου και η μάχη του Μαραθώνα (6.102–117).
• 7 Πολύμνια: η εκστρατεία του Ξέρξη και οι Θερμοπύλες (7.201–233).
• 8 Ουρανία: το Αρτεμίσιο και η Σαλαμίνα.
• 9 Καλλιόπη: οι Πλαταιές, η Μυκάλη και η πολιορκία της Σηστού· το βιβλίο κλείνει με τη συμβουλή του Κύρου για τις μαλακές χώρες και τους μαλακούς ανθρώπους (9.122).

Το νήμα είναι η περσική επέκταση, με παρεκβάσεις για τους λαούς που συνάντησε. Ο πόλεμος του Ξέρξη καλύπτει σχεδόν το ένα τρίτο του έργου. Η αφήγηση σταματά το 479 π.Χ., αν και ο Ηρόδοτος τη δημοσίευσε τη δεκαετία του 420, άρα δεν είναι ιστορία της δικής του εποχής.

Στο 2.99 ο Ηρόδοτος απαριθμεί τα εργαλεία του: ὄψις τε ἐμὴ καὶ γνώμη καὶ ἱστορίη, «η δική μου όψη, η κρίση μου και η έρευνά μου». Από εκεί και πέρα θα δίνει τις αιγυπτιακές αφηγήσεις όπως τις άκουσε. Στο 2.29 χαράζει τη γραμμή στον χάρτη: ως την Ελεφαντίνη πήγε ως αυτόπτης (αὐτόπτης), πιο πέρα ερεύνησε ἀκοῇ, από όσα άκουσε. Ο κανόνας του βρίσκεται στο 7.152: ἐγὼ δὲ ὀφείλω λέγειν τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὲν οὐ παντάπασι ὀφείλω, «οφείλω να αναφέρω όσα λέγονται, αλλά δεν οφείλω να τα πιστεύω όλα». Επιχειρηματολογεί και με τη δική του φωνή: στο 7.139 λέει ότι αναγκάζεται να εκφέρει μια γνώμη που οι περισσότεροι θα δουν με δυσαρέσκεια, ότι η Αθήνα έσωσε την Ελλάδα.

Το πόσο μπορούμε να τον εμπιστευθούμε συζητείται από την αρχαιότητα. Ο Κικέρων τον ονομάζει pater historiae και στην ίδια φράση λέει ότι το έργο του έχει αμέτρητες fabulae, διηγήσεις (De legibus 1.5). Ο Πλούταρχος έγραψε ολόκληρο δοκίμιο, Περί της Ηροδότου κακοηθείας. Από τον Jacoby (1913) και μετά, πολλοί μελετητές παίρνουν κατά γράμμα τις αναφορές του σε πληροφορητές, κάτι που προϋποθέτει πολύ μεγάλα ταξίδια. Ο Fehling (1989) τις θεωρεί λογοτεχνική τεχνική, και ο Fowler (1996) ενδείξεις για το πού νόμιζε ο Ηρόδοτος ότι βρισκόταν η πληροφορία· με αυτές τις απόψεις ταξίδεψε πολύ λιγότερο. Οι αριθμοί είναι άλλο πρόβλημα: οι 5.283.220 άνδρες του για τη δύναμη του Ξέρξη, μαζί με όσους την ακολουθούσαν (7.186), απέχουν πολύ από τις σύγχρονες εκτιμήσεις των 70.000–300.000 για τον περσικό στρατό.

Ο Ηρόδοτος γράφει στα ιωνικά. Ένας μαθητής που ξέρει αττικά προσέχει αμέσως τις διαφορές· όλα τα παραδείγματα είναι από χωρία που αναφέρονται σε αυτή τη σελίδα.

• η αντί για το αττικό μακρό α: ἱστορίης, ἡμετέρη (1.32), πρηγμάτων (1.32).
• Φωνήεντα χωρίς συναίρεση: ποιέειν (αττικά ποιεῖν), ἱστορέοντι (αττικά ἱστοροῦντι).
• κ αντί για π σε ορισμένες αντωνυμίες και επιρρήματα: ὁκότερα (7.139), κότε (9.122), αντί για τα αττικά ὁπότερα, πότε.
• Χωρίς δάσυνση μετά από πρόθεση: ἀπικνέεται (2.113), αντί για το αττικό ἀφικνεῖται.
• Άλλα φωνήεντα: θωμαστά αντί για θαυμαστά, ξεῖνος αντί για ξένος, ἀπόδεξις αντί για ἀπόδειξις.

Δύο μικρά χωρία για δοκιμή. Ο Σόλων στον Κροίσο: πᾶν ἐστὶ ἄνθρωπος συμφορή, «ο άνθρωπος είναι ολόκληρος τύχη» (1.32.4). Και οι Αθηναίοι στους Σπαρτιάτες, με λόγια που τους δίνει ο Ηρόδοτος, για το τι συνιστά τὸ Ἑλληνικόν: ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, το ίδιο αίμα και η ίδια γλώσσα, με κοινά ιερά, θυσίες και τρόπους ζωής (8.144.2).