Wojny grecko-perskie (490–479 p.n.e.)

Około 2500 lat temu królowie Persji rządzili ogromnym imperium, od dzisiejszego Iranu po Egipt i wybrzeża Turcji. Na tych wybrzeżach mieszkało wielu Greków, w krainie zwanej Jonią. W 499 p.n.e. jońscy Grecy zbuntowali się przeciw Persom, a dwa miasta z Grecji kontynentalnej, Ateny i Eretria, wysłały statki, żeby im pomóc. Perski król Dariusz tego nie zapomniał.

Persja dwa razy zaatakowała Grecję kontynentalną. W 490 p.n.e. perska armia wylądowała pod Maratonem, niedaleko Aten, a Ateńczycy ją pokonali. Dziesięć lat później, w 480 p.n.e., syn Dariusza, Kserkses, przybył ze znacznie większą armią i flotą. Grecy przegrali pod Termopilami, a Persowie spalili Ateny, ale greckie okręty wygrały wielką bitwę morską, ναυμαχία, pod Salaminą. W 479 p.n.e. Grecy zwyciężyli także na lądzie, pod Platejami. Greckie miasta zachowały niezależność, a Grecy pamiętali te wojny jako walkę o ἐλευθερία, czyli wolność.

Po stłumieniu powstania jońskiego Dariusz wysłał flotę przez Morze Egejskie; Herodot mówi o 600 okrętach. Persowie pod wodzą Datisa i Artafernesa zdobyli Eretrię na Eubei i na początku września 490 p.n.e. wylądowali w zatoce Maratonu.

Ateny wysłały biegacza długodystansowego, Filippidesa (często nazywanego Fidippidesem), żeby poprosił Spartę o pomoc. Herodot (6.105–106) pisze, że dotarł do Sparty dzień po wyjściu z Aten. Spartanie zgodzili się przyjść, ale ich prawo nie pozwalało wyruszyć przed pełnią księżyca. Ateńczycy walczyli więc tylko z Platejczykami u boku: około 9000 ateńskich i 1000 platejskich hoplitów, ὁπλῖται, ciężkozbrojnych piechurów, według późniejszych autorów starożytnych. Strateg, στρατηγός, Miltiades osłabił środek swojego szyku i wzmocnił skrzydła. Skrzydła zwyciężyły, a potem razem uderzyły na perski środek.

Herodot (6.117) liczy 6400 zabitych Persów i 192 Ateńczyków. Opowieść o biegaczu, który pobiegł z Maratonu do Aten z wieścią o zwycięstwie, pojawia się dopiero u znacznie późniejszych autorów, ale dała nazwę współczesnemu biegowi maratońskiemu.

Dariusz zmarł, zanim zdążył spróbować ponownie, a jego syn Kserkses przygotował znacznie większą wyprawę. Herodot (7.186) podaje niewiarygodną liczbę ponad pięciu milionów ludzi. Współcześni historycy zgadzają się, że to niemożliwe, ale nie co do prawdziwej liczby: ich szacunki armii wahają się od około 70 000 do 300 000 ludzi.

Ateny były gotowe na morzu dzięki Temistoklesowi. W 483/482 p.n.e. w Laurionie odkryto bogatą żyłę srebra i zamiast podzielić pieniądze między obywateli, Ateńczycy zbudowali okręty wojenne. Do 480 p.n.e. mieli 200 trier, τριήρεις: szybkich okrętów z brązowym taranem i około 170 wioślarzami na każdym.

Latem 480 p.n.e. około 7000 Greków pod wodzą spartańskiego króla Leonidasa przez dwa dni broniło wąskiego przejścia Termopil, a flota stoczyła nierozstrzygniętą bitwę pod Artemizjonem. Gdy miejscowy człowiek, Efialtes, pokazał Persom górską ścieżkę, Leonidas odesłał większość wojska i został z 300 Spartanami, 700 Tespijczykami i 400 Tebańczykami. Potem Persowie spalili Ateny, które mieszkańcy wcześniej opuścili. Pod koniec września w cieśninie Salaminy około 300 greckich okrętów (378 na liście Herodota) pokonało perską flotę liczącą ponad 1000 okrętów, która nie mogła wykorzystać przewagi liczebnej na tak małej przestrzeni.

Kserkses wrócił do Azji, ale zostawił w Grecji swojego wodza Mardoniosa. W 479 p.n.e. grecka armia pod dowództwem Spartanina Pauzaniasza pokonała go i zabiła pod Platejami, a Herodot (9.100) pisze, że tego samego dnia Grecy pobili Persów także pod Mykale, na wybrzeżu Azji Mniejszej. Najazdy się skończyły.

Większość tego, co wiemy, pochodzi od Herodota, który napisał swoje Dzieje pokolenie później, oraz od Ajschylosa, który przeżył te wojny i wystawił w Atenach tragedię Persowie. Herodot (7.228) przytacza też słynny napis nagrobny Spartan spod Termopil, tradycyjnie przypisywany poecie Simonidesowi. Starożytne liczby są często zawyżone, dlatego historycy porównują teksty z archeologią: z kurhanem Ateńczyków pod Maratonem czy z posągami zniszczonymi przez Persów i zakopanymi na Akropolu.

Zwycięstwo zmieniło Grecję. Ateny stały się potęgą morską i stanęły na czele związku sojuszników, którego skarbiec przechowywano najpierw na Delos. Biedniejsi obywatele, którzy wiosłowali na trierach, zyskali znaczenie polityczne, a demokracja ateńska się umocniła. Wojny zmieniły też sposób, w jaki Grecy patrzyli na inne ludy: Persowie stali się wzorem βάρβαρος.