Herodot Tarihi: içerik ve yapı

Eser ilk sözcüklerinde kendini adlandırır: Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, “bu, Halikarnassoslu Herodot'un araştırmasının sunumudur”. Demek ki “Tarih” başlığı onun kendi ifadesi değildir. Burada ἱστορίη tekildir ve İyon biçimindedir; LSJ sözlüğü onu araştırmayla elde edilen bilgi olarak anlar. Bu ad seyrektir: Perseus metninde beş kez geçer (başlangıç, 2.99, 2.118, 2.119, 7.96) ve LSJ yalnızca 7.96 için, “muhtemelen” diyerek, yazılı anlatı anlamını önerir. ἱστορέω, “sormak, araştırmak” fiili daha yaygındır: rahipler ona Helene'yi ἱστορέοντι, “sorduğumda” anlatırlar (2.113). Aristoteles bu cümleyi Halikarnassos yerine “Thurioili” diye aktarır (Retorik 3.9); bu ad Güney İtalya'daki koloniden gelir.

Cümlenin geri kalanı amacı belirtir. İnsanların yaptıkları zamanla silinmemeli (ἐξίτηλα), büyük ve şaşırtıcı işler, τὰ μὲν Ἕλλησι τὰ δὲ βαρβάροισι, kimi Yunanların, kimi Yunan olmayan insanların işleri, şanını yitirmemelidir (ἀκλεᾶ). En sonda kitabın ardındaki soru gelir: δι᾽ ἣν αἰτίην, birbirleriyle savaşmalarının nedeni. Herodot önce kadın kaçırmalar üzerine Pers ve Fenike anlatılarını aktarır (1.1–5), bunları yargılamayı reddeder ve Yunanlara karşı haksızlıkları başlattığını bizzat bildiği kişiden başlar (1.5.3): Lidyalı Kroisos (1.6).

Dokuz kitaba bölünme onun değildir: bunu Helenistik dönem bilginleri yapmıştır. Diodoros (11.37.6) bunu ilk kez açıkça belirtir, Lukianos (Tarih Nasıl Yazılır 42) ise MS 2. yüzyılda kitaplara Musalar dendiğini ilk söyleyen kişidir.

• 1 Kleio: Kroisos ve Solon'un uyarısı (1.29–33), Lidya'nın düşüşü, Kyros ve Pers yükselişi.
• 2 Euterpe: Mısır, nehri, gelenekleri ve kralları, uzun bir ara anlatı olarak.
• 3 Thaleia: Mısır'da Kambyses, yönetim biçimleri tartışması (3.80–82), Dareios'un kral oluşu.
• 4 Melpomene: Dareios'un İskitlere karşı seferi; Libya.
• 5 Terpsikhore: İyon İsyanı ve “kötülüklerin başlangıcı” olan Atina gemileri (5.97).
• 6 Erato: Milet'in düşüşü ve Marathon Savaşı (6.102–117).
• 7 Polymnia: Kserkses'in seferi ve Thermopylai (7.201–233).
• 8 Urania: Artemision ve Salamis.
• 9 Kalliope: Plataia, Mykale ve Sestos kuşatması; kitap, Kyros'un yumuşak topraklar ve yumuşak insanlar üzerine öğüdüyle biter (9.122).

Ana hat Pers yayılmasıdır; ulaştığı halklar üzerine ara anlatılar da vardır. Kserkses'in savaşı eserin neredeyse üçte birini kaplar. Anlatı MÖ 479'da durur, oysa Herodot onu 420'lerde yayımlamıştır; yani bu kendi döneminin tarihi değildir.

Herodot 2.99'da araçlarını sayar: ὄψις τε ἐμὴ καὶ γνώμη καὶ ἱστορίη, “kendi görmem, yargım ve araştırmam”. Oradan sonra Mısır anlatılarını duyduğu gibi verecektir. 2.29'da haritada sınırı çizer: Elephantine'e kadar görgü tanığı (αὐτόπτης) olarak gitmiş, ötesini ise ἀκοῇ, duyuma dayanarak araştırmıştır. Kuralı 7.152'dedir: ἐγὼ δὲ ὀφείλω λέγειν τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὲν οὐ παντάπασι ὀφείλω, “söylenenleri aktarmak zorundayım, ama hepsine inanmak zorunda değilim”. Kendi sesiyle de tartışır: 7.139'da, çoğu kişinin hoşuna gitmeyecek bir görüşü, Atina'nın Yunanistan'ı kurtardığını, söylemek zorunda kaldığını belirtir.

Ona ne kadar güvenileceği Antik Çağ'dan beri tartışılır. Cicero ona pater historiae der ve aynı cümlede eserinde sayısız fabulae olduğunu söyler (De legibus 1.5). Plutarkhos bütün bir deneme yazmıştır: Herodot'un Kötü Niyeti Üzerine. Jacoby'den (1913) beri birçok araştırmacı onun bilgi verenlere yaptığı göndermeleri harfi harfine alır; bu da çok geniş yolculuklar varsayar. Fehling (1989) bunları edebî bir teknik, Fowler (1996) ise Herodot'un bilginin nerede bulunabileceğini düşündüğüne dair işaretler olarak görür; bu görüşlere göre çok daha az yolculuk etmiştir. Sayılar ayrı bir sorundur: Kserkses'in gücü için maiyetiyle birlikte verdiği 5.283.220 kişi (7.186), Pers ordusu için yapılan 70.000–300.000 arasındaki modern tahminlerin çok üzerindedir.

Herodot İyon diyalektiyle yazar. Attika diyalektini bilen biri farkları hemen görür; bütün örnekler bu sayfada anılan bölümlerdendir.

• Attika'daki uzun α yerine η: ἱστορίης, ἡμετέρη (1.32), πρηγμάτων (1.32).
• Kaynaşmamış ünlüler: ποιέειν (Attika ποιεῖν), ἱστορέοντι (Attika ἱστοροῦντι).
• Bazı zamir ve zarflarda π yerine κ: ὁκότερα (7.139), κότε (9.122), Attika ὁπότερα, πότε yerine.
• Önekten sonra soluklama yok: ἀπικνέεται (2.113), Attika ἀφικνεῖται yerine.
• Başka ünlüler: θαυμαστά yerine θωμαστά, ξένος yerine ξεῖνος, ἀπόδειξις yerine ἀπόδεξις.

Denemek için iki kısa bölüm. Solon'dan Kroisos'a: πᾶν ἐστὶ ἄνθρωπος συμφορή, “insan baştan başa rastlantıdır” (1.32.4). Ve Atinalılardan Spartalılara, Herodot'un onlara söylettiği sözlerle, τὸ Ἑλληνικόν'u neyin oluşturduğu üzerine: ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, aynı kan ve aynı dil, ortak tapınaklar, kurbanlar ve yaşam biçimleriyle (8.144.2).