Bitwa pod Maratonem i pierwszy maraton

Około 2500 lat temu jednym z największych państw świata była Persja. Jej król Dariusz rządził ziemiami od Egiptu aż po Indie. Grecy nazywali Persów i wszystkich innych cudzoziemców βάρβαροι: ludźmi, którzy nie mówili po grecku.

Niektóre greckie miasta na wybrzeżu dzisiejszej Turcji zbuntowały się przeciw Dariuszowi, a Ateny wysłały statki, żeby im pomóc. Dariusz chciał ukarać Ateny. W 490 r. p.n.e. perska flota przepłynęła Morze Egejskie. Historyk Herodot pisze, że liczyła 600 okrętów wojennych. Najpierw Persowie zdobyli miasto Eretrię na wyspie Eubei. Potem wylądowali na plaży pod Maratonem, około 40 kilometrów od Aten.

Maraton był szeroką, płaską równiną nad morzem, z dużymi bagnami na jednym końcu. Jego nazwa pochodzi prawdopodobnie od μάραθον, czyli kopru włoskiego: zielonej rośliny o mocnym zapachu, która tam rosła. Grecy do dziś gotują z μάραθο.

Armia ateńska pomaszerowała pod Maraton. Miała około 9000 żołnierzy zwanych hoplitami (ὁπλῖται), którzy walczyli ciężką okrągłą tarczą i długą włócznią. Małe miasto Plateje przysłało jeszcze około 1000 ludzi. Armia perska była dużo większa. Historycy często mówią o 20–25 tysiącach ludzi, ale nikt nie zna dokładnej liczby.

Przed bitwą ateńscy strategowie wysłali biegacza do Sparty z prośbą o pomoc. Nazywał się Filippides (w niektórych książkach Fidippides). Był ἡμεροδρόμος, czyli „biegaczem dziennym”: jego pracą było noszenie wiadomości pieszo. Herodot pisze, że dotarł do Sparty następnego dnia po wyjściu z Aten. To bieg na ponad 200 kilometrów!

Spartanie zgodzili się, ale nie od razu. Herodot wyjaśnia, że prawo religijne nie pozwalało im wyruszyć przed pełnią księżyca. Dlatego Ateńczycy musieli walczyć prawie sami.

Ateńczycy mieli dziesięciu strategów. Jeden z nich, Miltiades, miał sprytny plan. Ustawił grecki szyk tak samo długi jak perski. Środek szyku był cienki, ale oba końce, zwane skrzydłami, były silne.

Wtedy Ateńczycy zrobili coś nowego. Herodot pisze, że byli pierwszymi znanymi mu Grekami, którzy zaatakowali wroga biegiem. Przebiegli prawie półtora kilometra po otwartym terenie. W walce środek greckiego szyku został zepchnięty. Ale silne skrzydła wygrały, zawróciły i uderzyły na Persów w środku. Persowie uciekli do statków, a wielu utonęło na bagnach.

Herodot podaje liczbę zabitych: około 6400 Persów i 192 Ateńczyków. Ateńczycy pochowali swoich zmarłych na polu bitwy, pod wielkim kopcem z ziemi, zwanym τύμβος. Ten kurhan można zobaczyć pod Maratonem do dziś. Zaraz po bitwie wojsko szybko wróciło do Aten, a perska flota odpłynęła do domu. Kiedy przybyło 2000 Spartan, bitwa była już skończona.

Dziś wiele osób opowiada taką historię: po bitwie biegacz popędził z Maratonu do Aten, ogłosił zwycięstwo i padł martwy. Ale czy to prawda? Herodot, który pisał kilka dziesięcioleci po bitwie, o tym nie wspomina. Opowieść pojawia się u pisarzy żyjących ponad 500 lat później. Plutarch podaje dwa imiona biegacza, Tersippos albo Eukles. Lukian nazywa go Filippidesem, a jego ostatnie słowa to «Χαίρετε, νικῶμεν», „Radujcie się, zwyciężamy!”. Większość historyków uważa, że bieg do Aten to legenda, być może pomylona z prawdziwym biegiem do Sparty.

Legenda dała światu nowy sport. Na pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie, w Atenach w 1896 roku, francuski uczony Michel Bréal zaproponował długi bieg z Maratonu do Aten. Wygrał młody Grek, Spiridon Luis, który pierwszy wbiegł na Stadion Panatenajski. Od tamtej pory długie biegi na całym świecie nazywa się maratonami. Po grecku bieg nazywa się ο μαραθώνιος, a dziś ma zawsze 42,195 kilometra.