Zgromadzenie, Rada i sądy: instytucje demokracji ateńskiej

Większość szczegółów na tej stronie pochodzi z Ustroju politycznego Aten (Ἀθηναίων Πολιτεία), dzieła z IV wieku p.n.e. przypisywanego Arystotelesowi lub jego szkole. O ile nie zaznaczono inaczej, opisują one Ateny tego stulecia, a same odsyłacze, takie jak 43.3, dotyczą tego tekstu.

Zgromadzenie, ἐκκλησία, było otwarte dla dorosłych obywateli płci męskiej: mężczyzn, których oboje rodzice byli z rodów obywatelskich, wpisanych do swojego demu w wieku osiemnastu lat (42.1). Z reguły obradowało na Pnyksie, wzgórzu na południowy zachód od Akropolu. Zbierało się cztery razy w każdej prytanii, czyli dziesiątej części roku (43.3), a więc około czterdziestu razy w roku. Jedno z tych posiedzeń było główne, κυρία ἐκκλησία: głosowano na nim, czy urzędnicy dobrze sprawują władzę, i omawiano zaopatrzenie w żywność oraz obronę (43.4).

Herold otwierał debatę pytaniem τίς ἀγορεύειν βούλεται; („kto chce zabrać głos?”), jak przypomina Demostenes w mowie O wieńcu (18.170). Stałych mówców nazywano ῥήτορες. Zwykle głosowano przez podniesienie ręki, χειροτονία, ale prawo cytowane przez Andokidesa (1.87) wymagało 6000 obywateli głosujących tajnie przy uchwale wymierzonej w jedną osobę. Z czasem za udział zaczęto płacić: najpierw jeden obol, potem trzy (41.3), a w czasach powstania tekstu drachmę lub dziewięć oboli za posiedzenie główne (62.2).

Tekst wywodzi Radę, βουλή, z Solonowego ciała liczącego 400 członków (8.4), ale niektórzy historycy wątpią, czy takie ciało istniało. Klejstenes powiększył ją do 500, po pięćdziesięciu z każdej z dziesięciu nowych fyl (21.3). Radni, βουλευταί, byli losowani (43.2) i mogli zasiadać tylko dwa razy (62.3), a Ksenofont (Wspomnienia o Sokratesie 1.2.35) sugeruje dolną granicę wieku trzydziestu lat. Ich wynagrodzenie wynosiło pięć oboli (62.2). Rada obradowała codziennie z wyjątkiem świąt (43.3), w Buleuterionie na Agorze.

Pięćdziesięciu mężczyzn z każdej fyli przewodniczyło kolejno przez 35 lub 36 dni. Ci πρυτάνεις jedli na koszt państwa w Tolosie i zwoływali Radę oraz lud (43.2–3). Jeden z nich, wylosowany, był ich przewodniczącym, ἐπιστάτης. Przez jedną noc i jeden dzień przechowywał klucze do świątyń, w których trzymano pieniądze i dokumenty państwa, oraz pieczęć państwową, i nigdy nie mógł pełnić tej funkcji ponownie (44.1).

Wielką siłą Rady było przygotowanie. Lud nie mógł głosować nad niczym, czego Rada wcześniej nie rozważyła, a prytanowie nie ogłosili; kto łamał tę zasadę, narażał się na γραφὴ παρανόμων (45.4). Dlatego uchwały, ψηφίσματα, otwierała formuła ἔδοξε τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ, „Rada i lud postanowili” (Andokides 1.96). Jej władza sądowa była jednak ograniczona. Niegdyś mogła nakładać grzywny, więzienie i śmierć, dopóki lud jej tego nie odebrał i nie dał ostatniego słowa sądom (45.1).

Ustrój mówi, że lud rządził wszystkim „przez uchwały i przez sądy” (41.2). W V wieku p.n.e. Ateny miały 6000 sędziów przysięgłych, δικασταί (24.3). Sędzia musiał mieć ponad trzydzieści lat, nie mieć długów wobec skarbu i nie być pozbawiony praw (63.3). Perykles pierwszy zaczął im płacić (27.3–4), a w czasach tekstu zapłata wynosiła trzy obole (62.2).

Składy sądów ustalano przez losowanie, κλήρωσις. Każdy sędzia miał tabliczkę z bukszpanu z własnym imieniem, imieniem ojca, nazwą demu i literą od alfy do kappy (63.4). Kamienne maszyny do losowania, κληρωτήρια, znaleziono na Agorze i w jej pobliżu, ale uwaga na egzaminie: N. Papazarkadas (Center for Hellenic Studies, Harvard) zauważa, że zachowane egzemplarze pochodzą z połowy II wieku p.n.e. i żadnego nie można pewnie umieścić w IV wieku.

Prywatne roszczenia do 1000 drachm trafiały przed 201 sędziów, większe przed 401 (53.3). Gdy trzeba było ustalić karę, każda strona mówiła przez określoną ilość wody, starożytny zegar (69.2). Aby zagłosować, sędzia brał dwa głosy, przedziurawiony i pełny, i wrzucał ważny do metalowego naczynia, a drugi do drewnianego (68.2–4). Liczenie było jawne, a przy równej liczbie głosów wygrywał pozwany (69.1). Na Agorze znaleziono brązowe głosy z IV wieku p.n.e.

Najstarsza rada obradowała na Ἄρειος πάγος, skale Aresa, na północny zachód od Akropolu. Jej członkami byli byli archonci, zasiadający dożywotnio (3.6). Ustrój mówi, że niegdyś strzegła praw i prowadziła większość najważniejszych spraw miasta (3.6, 8.4), a przez około siedemnaście lat po wojnach perskich kierowała państwem (25.1).

Za archontatu Konona, w 462/1 r. p.n.e., Efialtes odebrał jej „dodane” uprawnienia, τὰ ἐπίθετα, i przekazał je Pięciuset, ludowi i sądom (25.2). Ten sam tekst mówi też, że Perykles odebrał jej niektóre funkcje (27.1). Nasza główna relacja powstała ponad sto lat później, więc należy czytać ją ostrożnie. Pozostały procesy o umyślne zabójstwo i zranienie, otrucie i podpalenie (57.3). Foundation of the Hellenic World dodaje, że jej uprawnienia stopniowo przywracano w IV wieku p.n.e.

Jej początki należą do mitu. W Eumenidach Ajschylosa (681–690) Atena zakłada sąd na πάγος Ἄρειος dla pierwszego procesu o rozlew krwi i wyjaśnia nazwę ofiarami Amazonek dla Aresa w tym miejscu. Historia współczesnego sądu opowiada inną legendę: bogowie mieli sądzić na wzgórzu samego Aresa. Żadna z tych opowieści nie podaje wiarygodnej daty założenia.