Drakon i Solon: pierwsze prawa Aten

Wyobraź sobie miasto, w którym tylko kilka bogatych rodzin zna zasady i w którym te same rodziny mają prawo je objaśniać. Mniej więcej tak wyglądały Ateny w VII wieku p.n.e. Arystokraci, εὐπατρίδαι, znali prawo i mówili, co ono znaczy. Zwykli ludzie nie mogli tego sprawdzić.

Około 621 r. p.n.e., gdy Arystajchmos był najwyższym urzędnikiem roku (ἄρχων), Ateńczycy powierzyli człowiekowi imieniem Drakon, Δράκων, zadanie stworzenia praw. Po raz pierwszy zasady zostały spisane i każdy mógł się do nich odwołać. Była to wielka zmiana: prawo istniało już poza pamięcią możnych.

Wiemy bardzo mało o tych prawach. Późniejsi Grecy pamiętali je z jednego powodu, ich surowości. Arystoteles pisze w Polityce (1274b), że nie było w nich nic godnego wzmianki poza ciężkimi karami.

Słynne opowieści pochodzą od Plutarcha, który pisał wieki później. W jego Życiorysie Solona (17) niemal każde przewinienie karane jest śmiercią: giną próżniacy i ci, którzy kradną warzywa albo owoce. Mówca Demades żartował, że prawa Drakona napisano nie atramentem, lecz krwią. Zapytany dlaczego, Drakon miał odpowiedzieć, że małe przewinienia zasługują na śmierć, a dla wielkich nie znajduje nic cięższego.

Historycy podchodzą do tego ostrożnie. Foundation of the Hellenic World uważa śmierć za wszystkie zbrodnie za przesadę i sądzi, że częstsza była raczej utrata praw obywatelskich lub wygnanie. Jedyne prawo, które naprawdę możemy przeczytać, dotyczy zabójstwa, φόνος, i jest staranniejsze niż legenda: „nawet jeśli ktoś zabije kogoś bez zamiaru, zostanie wygnany”.

Ustrój polityczny Aten (7.1) mówi, że to prawo pozostało w użyciu, gdy pozostałe porzucono; zasady Drakona nazywa θεσμοί, a Solona νόμοι. W 409/8 r. p.n.e. Ateńczycy skopiowali to prawo na kamienną stelę przed Stoą Królewską. Uszkodzony kamień (EM 6602) znajduje się w Muzeum Epigraficznym w Atenach, ale wydawcy ostrzegają, że nie wiemy, ile zachował z własnych słów Drakona.

Prawa Drakona nie uspokoiły Aten. Według Ustroju politycznego Aten, przypisywanego Arystotelesowi (rozdz. 2), ziemia była w rękach nielicznych. Ubodzy rolnicy, ἑκτήμοροι, czyli „ci od szóstej części”, uprawiali ziemię bogatych za część plonów, a pożyczki zabezpieczano na ciele samego dłużnika. Kto nie mógł zapłacić, mógł zostać pojmany razem z dziećmi.

Około 594/3 r. p.n.e. obie strony wybrały Solona, arystokratę o średnim majątku i poetę, na rozjemcę i ἄρχων. Jego pierwszym krokiem była σεισάχθεια, od σείω „potrząsać” i ἄχθος „ciężar”. Długi umorzono, a pożyczki pod zastaw osoby zakazano (6.1). W wierszu cytowanym w traktacie (12.4) Solon mówi, że wyrwał kamienie graniczne, ὅροι, wbite w Czarną Ziemię, niegdyś niewolnicę, a teraz wolną, oraz że sprowadził z powrotem ludzi sprzedanych za granicę, z których niektórzy nie mówili już po attycku.

Szczegóły są niepewne. Plutarch (15) podaje, że Androtion wierzył w samo obniżenie odsetek, a większość autorów mówiła o całkowitym umorzeniu. Współcześni historycy wciąż spierają się, kim byli ἑκτήμοροι, jaką część płacili i co oznaczały ὅροι, a N. G. L. Hammond bronił poglądu o drugim zleceniu w 592/1 r. p.n.e. dla szerszych praw.

Traktat mówi, że Solon zachował cztery klasy według rocznych plonów z ziemi: πεντακοσιομέδιμνοι, ἱππεῖς, ζευγῖται i θῆτες. Urzędy przypadały trzem pierwszym, zależnie od majątku. Θῆτες, najemni pracownicy, mogli zasiadać tylko w zgromadzeniu i w sądach. Traktat przypisuje mu też radę, βουλή, liczącą 400 członków (8.4). Wskazuje trzy kroki jako najbardziej demokratyczne: zakaz pożyczek pod zastaw osoby, prawo każdego do dochodzenia sprawiedliwości dla pokrzywdzonego i odwołanie do sądu, ἡ εἰς τὸ δικαστήριον ἔφεσις (9.1).

Jego prawa spisano na κύρβεις i ustawiono w Stoi Królewskiej. Traktat mówi, że ustalono je na sto lat (7.2), Herodot mówi o dziesięciu (1.29). Solon opuścił wtedy Ateny na dziesięć lat, aby nikt go nie naciskał na ich zmianę. Żadna ze stron nie była zadowolona: ubodzy liczyli na podział ziemi, a arystokraci na dawny porządek (11.2).

Spory trwały dalej. W trzydziestym drugim roku po jego prawach Pizystrat zajął Akropol (14.1). Ateny stały się demokracją dopiero po Klejstenesie, w 508 r. p.n.e. Ale słowa pozostały: Grecy wciąż odbywają swoją θητεία, słowo spokrewnione z θῆτες, a ich parlament to Βουλή.