Demokracja ateńska

Słowo demokracja pochodzi z greki: δῆμος – „lud” i κράτος – „władza”. W starożytnych Atenach demokracja oznaczała, że to sami obywatele podejmowali ważne decyzje. Nie wybierali parlamentu, który decydowałby za nich. Zbierali się, słuchali przemówień i głosowali.

Ateny zaczęły tak działać po reformach Klejstenesa w 508/7 r. p.n.e. Podzielił on obywateli na dziesięć nowych fyl (okręgów), mieszając ludzi z miasta, z wybrzeża i z głębi lądu, aby żadna rodzina ani region nie mogły zdominować pozostałych. Każda fyla wysyłała pięćdziesięciu mężczyzn do nowej rady.

Była to demokracja bezpośrednia: każdy obywatel mógł uczestniczyć osobiście. Jednak obywatelem, πολίτης, był tylko dorosły mężczyzna z ateńskiej rodziny. Kobiety, cudzoziemcy mieszkający w Atenach i niewolnicy nie głosowali. Demokracja ateńska była więc władzą wielu, ale nigdy wszystkich.

Sercem systemu było zgromadzenie ludowe, ἐκκλησία. Od V wieku p.n.e. obradowało na Pnyksie, wzgórzu na zachód od Akropolu: obywatele siedzieli na zboczu, a mówcy stali na kamiennej mównicy, βῆμα. W IV wieku p.n.e., według Ustroju politycznego Aten ze szkoły Arystotelesa (43.3), zbierało się cztery razy w każdej dziesiątej części roku, czyli około czterdziestu razy w roku. Każdy obywatel mógł zabrać głos i zgłosić wniosek; zwykle głosowano przez podniesienie ręki.

Rada, βουλή, przygotowywała sprawy dla zgromadzenia. Liczyła 500 członków, po pięćdziesięciu z każdej fyli, losowanych na rok. Pięćdziesięciu z każdej fyli kolejno kierowało bieżącymi sprawami przez jedną dziesiątą roku.

Także sądownictwo było w rękach zwykłych obywateli. W V wieku p.n.e. Ateny miały 6000 sędziów przysięgłych (Ustrój polityczny Aten 24.3), a w sądach, δικαστήρια, orzekały składy liczące setki osób. Nie było zawodowych sędziów: każdy przemawiał we własnej sprawie. Na koniec każdy sędzia potajemnie wrzucał do urny głos, ψῆφος (dosłownie „kamyk”).

Wielu Ateńczyków uważało, że wybory faworyzują bogatych i sławnych, dlatego większość urzędników wyłaniano przez losowanie, κλήρωσις, spośród obywateli, którzy się zgłosili. Archeolodzy znaleźli na agorze fragmenty kamiennych maszyn losujących, κληρωτήρια, takich, jakie Ustrój polityczny Aten opisuje przy wyborze sędziów. Stanowiska wymagające szczególnych umiejętności, przede wszystkim dziesięciu strategów, στρατηγοί, obsadzano w wyborach, a strateg mógł być wybierany ponownie rok po roku, jak Perykles.

Udział zabierał czas, więc Ateny za niego płaciły. Perykles wprowadził wynagrodzenie dla sędziów w V wieku p.n.e., a na początku IV wieku obywatele dostawali też pieniądze za udział w zgromadzeniu: najpierw jeden obol, później trzy (Ustrój polityczny Aten 27, 41.3).

Raz w roku zgromadzenie mogło też zdecydować o przeprowadzeniu ostracyzmu. Każdy obywatel wydrapywał imię na skorupie rozbitego naczynia, ὄστρακον. Według Plutarcha (Arystydes 7) potrzeba było co najmniej 6000 głosów, a ten, kto był wymieniany najczęściej, musiał opuścić Ateny na dziesięć lat, ale zachowywał majątek. Pierwszy ostracyzm odbył się w 488/7 r. p.n.e.

Demokracja ateńska była niezwykła, ale nie była demokracją w dzisiejszym znaczeniu. Po ustawie Peryklesa z 451/0 r. p.n.e. obywatel musiał mieć ojca Ateńczyka i matkę Atenkę (Ustrój polityczny Aten 26.3). Historycy szacują, że pod koniec IV wieku p.n.e. było może 30 000 dorosłych obywateli płci męskiej, choć liczby te są sporne. Kobiety, metojkowie (wolni cudzoziemcy mieszkający w Atenach) i liczni niewolnicy nie mieli żadnego głosu.

System był też przerywany. W 411 r. p.n.e. i ponownie w latach 404–403 p.n.e., w czasie wojny peloponeskiej i po niej, władzę przejmowały małe grupy oligarchów; drugi z tych rządów jest znany jako rządy Trzydziestu Tyranów. Za każdym razem demokrację przywracano. Skończyła się w 322 r. p.n.e., gdy Ateny przegrały wojnę z Macedonią: macedoński wódz Antypater zostawił pełne prawa tylko mężczyznom posiadającym majątek powyżej 2000 drachm.

Słowa jednak przetrwały. Grecy wciąż głosują, oddając ψήφος, mieszkają w δήμος, czyli gminie, i wysyłają posłów do Βουλή. A oficjalna nazwa kraju zawiera najstarsze słowo ze wszystkich: δημοκρατία.