Asambleja, Këshilli dhe gjykatat: institucionet e Athinës

Shumica e hollësive në këtë faqe vijnë nga Kushtetuta e athinasve (Ἀθηναίων Πολιτεία), vepër e shekullit IV p.e.s. që i atribuohet Aristotelit ose shkollës së tij. Përveçse kur thuhet ndryshe, ato përshkruajnë Athinën e atij shekulli, dhe referencat e thjeshta si 43.3 i përkasin këtij teksti.

Asambleja, ἐκκλησία, ishte e hapur për qytetarët e rritur meshkuj: burra me prindër qytetarë nga të dyja anët, të regjistruar në demin e tyre në moshën tetëmbëdhjetë vjeç (42.1). Si rregull mblidhej në Pniks, një kodër në jugperëndim të Akropolit. Mblidhej katër herë në çdo pritani, një të dhjetën e vitit (43.3), pra rreth dyzet herë në vit. Një nga këto mbledhje ishte kryesorja, κυρία ἐκκλησία, që votonte nëse zyrtarët po qeverisnin mirë dhe trajtonte furnizimin me ushqim dhe mbrojtjen (43.4).

Lajmëtari e hapte debatin me pyetjen τίς ἀγορεύειν βούλεται; («kush dëshiron të flasë?»), siç kujton Demosteni në Mbi kurorën (18.170). Folësit e rregullt quheshin ῥήτορες. Zakonisht votohej me ngritje dore, χειροτονία, por një ligj i cituar nga Andokidi (1.87) kërkonte 6000 qytetarë që votonin fshehtas për një masë kundër një personi të vetëm. Me kohë pjesëmarrja filloi të paguhej: fillimisht një obol, pastaj tre (41.3), dhe në kohën e tekstit një dhrahmi, ose nëntë obolë për mbledhjen kryesore (62.2).

Teksti ia çon zanafillën e Këshillit, βουλή, te trupa prej 400 vetash e Solonit (8.4), por disa historianë dyshojnë nëse ajo trupë ka ekzistuar. Klistheni e çoi në 500, pesëdhjetë nga secili prej dhjetë fiseve të tij të reja (21.3). Këshilltarët, βουλευταί, zgjidheshin me short (43.2) dhe mund të shërbenin vetëm dy herë (62.3), ndërsa Ksenofonti (Kujtime për Sokratin 1.2.35) lë të kuptohet një moshë minimale prej tridhjetë vjetësh. Paga e tyre ishte pesë obolë (62.2). Këshilli mblidhej çdo ditë përveç festave (43.3), në Buleuterionin e Agorasë.

Pesëdhjetë burrat e secilit fis kryesonin me radhë për 35 ose 36 ditë. Këta πρυτάνεις hanin me shpenzime publike në Tholos dhe thërrisnin Këshillin dhe popullin (43.2–3). Njëri prej tyre, i zgjedhur me short, ishte kreu i tyre, ἐπιστάτης. Për një natë dhe një ditë mbante çelësat e tempujve ku ruheshin paratë dhe dokumentet e shtetit, si dhe vulën shtetërore, dhe nuk mund ta merrte më kurrë këtë detyrë (44.1).

Fuqia e madhe e Këshillit ishte përgatitja. Populli nuk mund të votonte asgjë që Këshilli nuk e kishte shqyrtuar më parë dhe pritanët nuk e kishin shpallur; kush e shkelte rregullin rrezikonte një γραφὴ παρανόμων (45.4). Prandaj vendimet, ψηφίσματα, hapeshin me formulën ἔδοξε τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ, «Këshilli dhe populli vendosën» (Andokidi 1.96). Pushteti i tij gjyqësor megjithatë ishte i kufizuar. Dikur mund të jepte gjoba, burg dhe vdekje, derisa populli ia hoqi këtë dhe gjykatave u dha fjalën e fundit (45.1).

Kushtetuta thotë se populli i drejtonte të gjitha «me vendime dhe me gjykata» (41.2). Në shekullin V p.e.s. Athina kishte 6000 juristë, δικασταί (24.3). Një jurist duhej të ishte mbi tridhjetë vjeç, të mos i kishte borxh thesarit dhe të mos ishte i privuar nga të drejtat (63.3). Perikliu ishte i pari që i pagoi (27.3–4), dhe në kohën e tekstit pagesa ishte tre obolë (62.2).

Gjykatat formoheshin me short, κλήρωσις. Çdo jurist kishte një pllakëz prej bukshi me emrin e tij, emrin e babait, demin dhe një shkronjë nga alfa te kapa (63.4). Makina guri për short, κληρωτήρια, janë gjetur në Agora dhe rreth saj, por kini kujdes në provim: N. Papazarkadas (Center for Hellenic Studies, Harvard) vëren se shembujt e ruajtur datojnë nga mesi i shekullit II p.e.s. dhe se asnjë nuk mund të vendoset me siguri në shekullin IV.

Padi private deri në 1000 dhrahmi shkonin para 201 juristëve, më të mëdhatë para 401 (53.3). Kur duhej caktuar një dënim, secila palë fliste për një sasi të caktuar uji, ora antike (69.2). Për të votuar, juristi merrte dy vota, një të shpuar dhe një të plotë, dhe hidhte atë që vlente në një enë metalike dhe tjetrën në një enë druri (68.2–4). Numërimi ishte publik dhe në barazim fitonte i padituri (69.1). Vota bronzi të shekullit IV p.e.s. janë gjetur në Agora.

Këshilli më i vjetër mblidhej në Ἄρειος πάγος, shkëmbin e Aresit, në veriperëndim të Akropolit. Anëtarët e tij ishin ish-arkontë dhe rrinin përjetë (3.6). Kushtetuta thotë se dikur ruante ligjet dhe trajtonte shumicën e punëve më të mëdha të qytetit (3.6, 8.4), dhe se e udhëhoqi shtetin për rreth shtatëmbëdhjetë vjet pas Luftërave Persiane (25.1).

Në arkontatin e Kononit, më 462/1 p.e.s., Efialti ia hoqi pushtetet e «shtuara», τὰ ἐπίθετα, dhe ua dha të Pesëqindve, popullit dhe gjykatave (25.2). I njëjti tekst thotë gjithashtu se Perikliu i hoqi disa funksione (27.1). Rrëfimi ynë kryesor u shkrua më shumë se një shekull më vonë, ndaj duhet lexuar me kujdes. I mbetën gjyqet për vrasje dhe plagosje të qëllimshme, helmim dhe zjarrvënie (57.3). Foundation of the Hellenic World shton se pushtetet e tij u rikthyen gradualisht në shekullin IV p.e.s.

Fillimet e tij i përkasin mitit. Te Eumenidet e Eskilit (681–690), Athina e themelon gjykatën në πάγος Ἄρειος për gjyqin e parë të gjakut dhe e shpjegon emrin me flijimet e Amazonave për Aresin atje. Historia e gjykatës së sotme tregon një legjendë tjetër: që perënditë e gjykuan vetë Aresin në kodër. Asnjëra nga këto histori nuk jep një datë të besueshme themelimi.