Reformy Klejstenesa i narodziny demokracji (508 p.n.e.)

W 510 p.n.e. tyran Hippiasz, syn Pizystrata, został wypędzony z Aten z pomocą Sparty. O władzę walczyło wtedy dwóch arystokratów: Klejstenes z rodu Alkmeonidów i Isagoras, syn Tejsandra. Herodot (5.66) pisze, że przegrywający Klejstenes „wciągnął δῆμος do swego stronnictwa” (τὸν δῆμον προσεταιρίζεται). Ustrój polityczny Aten (Ἀθηναίων Πολιτεία 20–21) opowiada to samo i datuje reformy na archontat Isagorasa, 508/7 p.n.e.

Isagoras odpowiedział, wzywając króla Sparty Kleomenesa. Klejstenes opuścił miasto, a Kleomenes wygnał siedemset rodzin ateńskich wskazanych przez Isagorasa i próbował rozwiązać Radę (Herodot 5.70–72). Rada odmówiła, lud powstał, a Kleomenes i Isagoras byli przez dwa dni oblegani na Akropolu; trzeciego dnia Spartanie odeszli na mocy rozejmu. Klejstenesa i wygnańców wezwano z powrotem. Bez względu na jego osobiste pobudki, jego program wprowadził lud, który przed chwilą obronił się z bronią w ręku; dlatego wielu historyków mówi raczej o rewolucji ludowej niż o reformie narzuconej z góry.

Klejstenes zastąpił cztery dawne fyle jońskie dziesięcioma nowymi (φυλαί). Każda otrzymała imię herosa, wszystkich z Attyki z wyjątkiem Ajasa (Herodot 5.66); według Ustroju politycznego Aten (21.6) Pytia w Delfach wybrała dziesięć imion z listy stu. Aby utworzyć fyle, podzielił Attykę na trzy regiony, miasto (ἄστυ), wybrzeże (παραλία) i interior (μεσόγειος), a każdy region na dziesięć „trzecin” (τριττύες). Każda fyla otrzymała w drodze losowania po jednej trittyi z każdego regionu (21.4). Fyla łączyła więc mieszkańców miasta, wybrzeża i rolników z głębi kraju, i żaden regionalny klan nie mógł nad nią zapanować.

Podstawową jednostką był dem (δῆμος), wieś albo dzielnica miasta. Zwykła współczesna liczba, odtworzona z późniejszych list Rady, to 139 demów; liczby antyczne są różne, a uwaga Herodota (5.69), że Klejstenes przydzielił każdej fyli „dziesięć demów”, wciąż budzi spory. Każdy dem miał przełożonego, δήμαρχος, i prowadził rejestr swoich członków, δημόται. Obywateli nazywano odtąd oficjalnie według demu, a nie według ojca, aby nie wyróżniać nowych obywateli (21.4): Kallikrates z demu Pajania, Καλλικράτης Παιανιεύς. Przynależność była dziedziczna, więc rodzina zachowywała swój dem nawet po przeprowadzce.

Nowe fyle stały się szkieletem państwa. Dawną Radę Czterystu zastąpiła Rada Pięciuset (βουλή), po pięćdziesięciu członków z każdej fyli (Ustrój polityczny Aten 21.3), przy czym każdy dem dawał stałą liczbę radnych. Rada przygotowywała sprawy dla Zgromadzenia. Później pięćdziesięciu radnych jednej fyli tworzyło przez jedną dziesiątą roku jej stały komitet, πρυτανεία, ale nie wiadomo, czy ta rotacja sięga samego Klejstenesa.

Potem przyszły kolejne środki. W 501/0 p.n.e. wprowadzono przysięgę radnych, a Ateńczycy zaczęli wybierać dziesięciu strategów (στρατηγοί), po jednym z każdej fyli (22.2). Ustrój polityczny Aten (22.1) przypisuje Klejstenesowi także prawo o ostracyzmie (ὀστρακισμός): raz w roku lud mógł głosować, pisząc imiona na skorupach, aby wygnać kogoś na dziesięć lat. Zastosowano je po raz pierwszy dopiero w 488/7 p.n.e., przeciw Hipparchowi, synowi Charmosa, krewnemu tyranów (22.3–4). Z powodu tej dwudziestoletniej przerwy oraz fragmentu historyka z IV wieku Androtiona, który zdaje się datować to prawo później, niektórzy historycy wątpią, czy wprowadził je Klejstenes.

Czy Klejstenes założył demokrację? Herodot, piszący mniej więcej dwa pokolenia później, nazywa go człowiekiem, „który ustanowił Ateńczykom fyle i demokrację” (6.131: τὰς φυλὰς καὶ τὴν δημοκρατίην). Jednak słowo δημοκρατία nie jest poświadczone w czasach Klejstenesa i wielu historyków uważa, że hasłem 508/7 p.n.e. była raczej ἰσονομία, „równość wobec prawa” albo „równy udział w porządku politycznym”. Słowo to pojawia się w attyckiej pieśni biesiadnej o tyranobójcach Harmodiosie i Arystogejtonie, którzy „uczynili Ateny ἰσονόμους”, a sam Herodot chwali ateńską ἰσηγορίη, równe prawo głosu, jako przyczynę wzrostu potęgi Aten po tyranii (5.78).

Liczą się też granice. Udział brali tylko dorośli obywatele płci męskiej; kobiety, niewolnicy i osiadli cudzoziemcy nie, a archonci wciąż pochodzili z zamożniejszych klas. Mimo to, wiążąc obywatelstwo z rejestrem lokalnego demu, Klejstenes dał zwykłym Ateńczykom miejsce, głos i udział w urzędach: podstawę, na której zbudowano demokrację Efialtesa i Peryklesa.