Εκκλησία του Δήμου, Βουλή και δικαστήρια: οι θεσμοί της αρχαίας Αθήνας

Οι περισσότερες λεπτομέρειες αυτής της σελίδας προέρχονται από την Αθηναίων Πολιτεία (Ἀθηναίων Πολιτεία), έργο του 4ου αιώνα π.Χ. που αποδίδεται στον Αριστοτέλη ή στη σχολή του. Αν δεν αναφέρεται κάτι άλλο, περιγράφουν την Αθήνα εκείνου του αιώνα, και οι σκέτες παραπομπές, όπως 43.3, αφορούν αυτό το κείμενο.

Η εκκλησία του δήμου, η ἐκκλησία, ήταν ανοιχτή στους ενήλικους άνδρες πολίτες: σε όσους είχαν γονείς πολίτες και από τις δύο πλευρές και είχαν εγγραφεί στον δήμο τους στα δεκαοκτώ (42.1). Κατά κανόνα συνεδρίαζε στην Πνύκα, έναν λόφο νοτιοδυτικά της Ακρόπολης. Συνερχόταν τέσσερις φορές σε κάθε πρυτανεία, δηλαδή σε κάθε δέκατο του έτους (43.3), άρα περίπου σαράντα φορές τον χρόνο. Μία από αυτές τις συνεδριάσεις ήταν η κύρια, η κυρία ἐκκλησία, που ψήφιζε αν οι άρχοντες κυβερνούσαν σωστά και εξέταζε τον επισιτισμό και την άμυνα (43.4).

Ο κήρυκας άνοιγε τη συζήτηση με το ερώτημα τίς ἀγορεύειν βούλεται; («ποιος θέλει να μιλήσει;»), όπως θυμίζει ο Δημοσθένης στον Περί του στεφάνου (18.170). Οι τακτικοί ομιλητές ονομάζονταν ῥήτορες. Οι ψηφοφορίες γίνονταν συνήθως με ανάταση των χεριών, τη χειροτονία, αλλά ένας νόμος που παραθέτει ο Ανδοκίδης (1.87) απαιτούσε 6.000 πολίτες να ψηφίσουν κρυφά για ένα μέτρο που στρεφόταν εναντίον ενός μόνο προσώπου. Με τον καιρό η παρουσία άρχισε να πληρώνεται: πρώτα ένας οβολός, έπειτα τρεις (41.3), και στην εποχή του κειμένου μία δραχμή ή εννέα οβολοί για την κύρια συνεδρίαση (62.2).

Το κείμενο ανάγει τη βουλή στο σώμα των 400 του Σόλωνα (8.4), αλλά ορισμένοι ιστορικοί αμφιβάλλουν αν υπήρξε αυτό το σώμα. Ο Κλεισθένης την αύξησε σε 500 μέλη, πενήντα από καθεμία από τις δέκα νέες φυλές του (21.3). Οι βουλευτές, οι βουλευταί στα αρχαία, ορίζονταν με κλήρωση (43.2) και μπορούσαν να υπηρετήσουν μόνο δύο φορές (62.3), ενώ ο Ξενοφώντας (Απομνημονεύματα 1.2.35) υπονοεί κατώτατο όριο ηλικίας τα τριάντα. Ο μισθός τους ήταν πέντε οβολοί (62.2). Η βουλή συνεδρίαζε κάθε μέρα εκτός από τις αργίες (43.3), στο Βουλευτήριο της Αγοράς.

Οι πενήντα κάθε φυλής προέδρευαν εκ περιτροπής για 35 ή 36 ημέρες. Αυτοί, οι πρυτάνεις, έτρωγαν με δημόσια δαπάνη στη Θόλο και συγκαλούσαν τη βουλή και τον δήμο (43.2–3). Ένας από αυτούς, με κλήρωση, ήταν επικεφαλής τους, ο ἐπιστάτης. Για μία νύχτα και μία μέρα κρατούσε τα κλειδιά των ναών όπου φυλάσσονταν τα χρήματα και τα έγγραφα της πόλης, καθώς και τη δημόσια σφραγίδα, και δεν μπορούσε να ξαναϋπηρετήσει ποτέ (44.1).

Η μεγάλη δύναμη της βουλής ήταν η προετοιμασία. Ο δήμος δεν μπορούσε να ψηφίσει τίποτα που δεν είχε εξετάσει πρώτα η βουλή και δεν είχαν δημοσιεύσει οι πρυτάνεις· όποιος πρότεινε κάτι παραβαίνοντας τον κανόνα, κινδύνευε με γραφὴ παρανόμων (45.4). Γι’ αυτό τα ψηφίσματα άνοιγαν με τον τύπο ἔδοξε τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ, «αποφάσισαν η βουλή και ο δήμος» (Ανδοκίδης 1.96). Η δικαστική της εξουσία όμως ήταν περιορισμένη. Κάποτε μπορούσε να επιβάλλει πρόστιμο, φυλάκιση και θάνατο, ώσπου ο δήμος της το αφαίρεσε και έδωσε τον τελευταίο λόγο στα λαϊκά δικαστήρια (45.1).

Η Αθηναίων Πολιτεία λέει ότι ο δήμος τα διοικούσε όλα «με ψηφίσματα και με δικαστήρια» (41.2). Τον 5ο αιώνα π.Χ. η Αθήνα είχε 6.000 δικαστές, τους δικαστάς όπως τους έλεγαν τότε (24.3). Ο δικαστής έπρεπε να είναι πάνω από τριάντα χρονών, να μη χρωστά στο δημόσιο ταμείο και να μην έχει στερηθεί τα πολιτικά του δικαιώματα (63.3). Πρώτος τους πλήρωσε ο Περικλής (27.3–4), και στην εποχή του κειμένου η αμοιβή ήταν τρεις οβολοί (62.2).

Τα δικαστήρια συγκροτούνταν με κλήρωση, την κλήρωσιν των αρχαίων. Κάθε δικαστής είχε ένα πινάκιο από πυξάρι με το όνομά του, το όνομα του πατέρα του, τον δήμο του και ένα γράμμα από το άλφα ως το κάπα (63.4). Πέτρινες μηχανές κλήρωσης, τα κληρωτήρια, έχουν βρεθεί στην Αγορά και γύρω της, αλλά σε μια εξέταση χρειάζεται προσοχή: ο Ν. Παπαζαρκάδας (Center for Hellenic Studies, Χάρβαρντ) επισημαίνει ότι τα σωζόμενα παραδείγματα χρονολογούνται στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. και ότι κανένα δεν μπορεί να τοποθετηθεί με βεβαιότητα στον 4ο.

Οι ιδιωτικές αξιώσεις ως 1.000 δραχμές πήγαιναν σε 201 δικαστές και οι μεγαλύτερες σε 401 (53.3). Όταν έπρεπε να οριστεί ποινή, κάθε πλευρά μιλούσε για ορισμένη ποσότητα νερού, το αρχαίο χρονόμετρο (69.2). Για να ψηφίσει, ο δικαστής έπαιρνε δύο ψήφους, μία τρυπημένη και μία συμπαγή, και έριχνε αυτή που μετρούσε σε ένα μεταλλικό δοχείο και την άλλη σε ένα ξύλινο (68.2–4). Η καταμέτρηση γινόταν δημόσια, και σε ισοψηφία κέρδιζε ο εναγόμενος (69.1). Χάλκινες ψήφοι του 4ου αιώνα π.Χ. έχουν βρεθεί στην Αγορά.

Το παλαιότερο συμβούλιο συνεδρίαζε στον Ἄρειον πάγον, τον βράχο του Άρη, βορειοδυτικά της Ακρόπολης. Τα μέλη του ήταν πρώην άρχοντες και έμεναν ισόβια (3.6). Η Αθηναίων Πολιτεία λέει ότι κάποτε φύλαγε τους νόμους και χειριζόταν τις περισσότερες και σπουδαιότερες υποθέσεις της πόλης (3.6, 8.4) και ότι ηγήθηκε της πολιτείας για περίπου δεκαεπτά χρόνια μετά τους Περσικούς Πολέμους (25.1).

Επί άρχοντος Κόνωνος, το 462/1 π.Χ., ο Εφιάλτης του αφαίρεσε τις «επίκτητες» εξουσίες, τὰ ἐπίθετα, και τις έδωσε στους Πεντακόσιους, στον δήμο και στα δικαστήρια (25.2). Το ίδιο κείμενο λέει επίσης ότι ο Περικλής αφαίρεσε κάποιες αρμοδιότητές του (27.1). Η βασική μας αφήγηση γράφτηκε πάνω από έναν αιώνα αργότερα, γι’ αυτό θέλει προσεκτική ανάγνωση. Έμειναν οι δίκες για εκ προθέσεως φόνο και τραύμα, για δηλητηρίαση και για εμπρησμό (57.3). Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού προσθέτει ότι οι εξουσίες του αποκαταστάθηκαν σταδιακά τον 4ο αιώνα π.Χ.

Οι αρχές του ανήκουν στον μύθο. Στις Ευμενίδες του Αισχύλου (681–690), η Αθηνά ιδρύει το δικαστήριο στον πάγον Ἄρειον για την πρώτη δίκη αίματος και εξηγεί το όνομα από τις θυσίες των Αμαζόνων στον Άρη εκεί. Η ιστορία του σημερινού δικαστηρίου αφηγείται άλλον θρύλο: ότι οι θεοί δίκασαν τον ίδιο τον Άρη στον λόφο. Καμία από τις δύο αφηγήσεις δεν δίνει αξιόπιστη χρονολογία ίδρυσης.