Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη

Το 510 π.Χ. ο τύραννος Ιππίας, γιος του Πεισίστρατου, διώχτηκε από την Αθήνα με τη βοήθεια της Σπάρτης. Τότε δύο αριστοκράτες διεκδίκησαν την εξουσία: ο Κλεισθένης, από το γένος των Αλκμεωνιδών, και ο Ισαγόρας, γιος του Τεισάνδρου. Ο Ηρόδοτος (5.66) λέει ότι ο Κλεισθένης, που έχανε, «έκανε τον δήμο σύμμαχο της παράταξής του» (τὸν δῆμον προσεταιρίζεται). Η Αθηναίων Πολιτεία (20–21) αφηγείται την ίδια ιστορία και τοποθετεί τις μεταρρυθμίσεις στην αρχοντεία του Ισαγόρα, το 508/7 π.Χ.

Ο Ισαγόρας απάντησε καλώντας τον βασιλιά της Σπάρτης Κλεομένη. Ο Κλεισθένης έφυγε από την πόλη, και ο Κλεομένης εξόρισε επτακόσιες αθηναϊκές οικογένειες που του υπέδειξε ο Ισαγόρας και προσπάθησε να διαλύσει τη Βουλή (Ηρόδοτος 5.70–72). Η Βουλή αρνήθηκε, ο λαός ξεσηκώθηκε, και ο Κλεομένης με τον Ισαγόρα πολιορκήθηκαν στην Ακρόπολη για δύο μέρες· την τρίτη οι Σπαρτιάτες έφυγαν με ανακωχή. Ο Κλεισθένης και οι εξόριστοι γύρισαν πίσω. Όποια κι αν ήταν τα προσωπικά του κίνητρα, το πρόγραμμά του το εφάρμοσε ένας λαός που μόλις είχε υπερασπιστεί τον εαυτό του με τα όπλα, γι’ αυτό πολλοί ιστορικοί μιλούν για λαϊκή επανάσταση και όχι για μεταρρύθμιση που δόθηκε από πάνω.

Ο Κλεισθένης αντικατέστησε τις τέσσερις παλιές ιωνικές φυλές με δέκα νέες (φυλαί). Η καθεμία πήρε το όνομα ενός ήρωα· όλοι οι ήρωες ήταν από την Αττική εκτός από τον Αίαντα (Ηρόδοτος 5.66)· σύμφωνα με την Αθηναίων Πολιτεία (21.6), η Πυθία στους Δελφούς διάλεξε τους δέκα από έναν κατάλογο εκατό ονομάτων. Για να φτιάξει τις φυλές, χώρισε την Αττική σε τρεις περιοχές, την πόλη (ἄστυ), την παραλία (παραλία) και την ενδοχώρα (μεσόγειος), και κάθε περιοχή σε δέκα «τρίτα» (τριττύες). Κάθε φυλή πήρε με κλήρο μία τριττύ από κάθε περιοχή (21.4). Έτσι μια φυλή ένωνε κατοίκους της πόλης, της παραλίας και αγρότες της ενδοχώρας, και καμία τοπική φατρία δεν μπορούσε να την ελέγξει.

Η βασική μονάδα ήταν ο δήμος (δῆμος), ένα χωριό ή μια συνοικία της πόλης. Ο συνηθισμένος σύγχρονος υπολογισμός, που βασίζεται σε μεταγενέστερους καταλόγους της Βουλής, δίνει 139 δήμους· οι αρχαίοι αριθμοί διαφέρουν, και η φράση του Ηροδότου (5.69) ότι ο Κλεισθένης έδωσε «δέκα δήμους» σε κάθε φυλή συζητιέται ακόμη. Κάθε δήμος είχε επικεφαλής, τον δήμαρχο, και κρατούσε το μητρώο των μελών του, των δημοτών. Οι πολίτες ονομάζονταν πια επίσημα από τον δήμο τους και όχι από τον πατέρα τους, ώστε να μην ξεχωρίζουν οι νέοι πολίτες (21.4): ο Καλλικράτης από τον δήμο της Παιανίας, Καλλικράτης Παιανιεύς. Η ιδιότητα του δημότη ήταν κληρονομική, έτσι μια οικογένεια κρατούσε τον δήμο της ακόμη κι αν μετακόμιζε.

Οι νέες φυλές έγιναν ο σκελετός του κράτους. Η παλιά Βουλή των 400 έδωσε τη θέση της σε μια Βουλή των 500 (βουλή), με πενήντα μέλη από κάθε φυλή (Αθηναίων Πολιτεία 21.3), και κάθε δήμος έστελνε ορισμένο αριθμό βουλευτών. Η Βουλή προετοίμαζε τα θέματα για την Εκκλησία του Δήμου. Αργότερα οι πενήντα βουλευτές μιας φυλής αποτελούσαν τη μόνιμη επιτροπή της, την πρυτανεία, για ένα δέκατο του χρόνου, αλλά δεν είναι βέβαιο αν η εναλλαγή αυτή ξεκινά από τον ίδιο τον Κλεισθένη.

Ακολούθησαν κι άλλα μέτρα. Το 501/0 π.Χ. καθιερώθηκε ο όρκος των βουλευτών, και οι Αθηναίοι άρχισαν να εκλέγουν δέκα στρατηγούς (στρατηγοί), έναν από κάθε φυλή (22.2). Η Αθηναίων Πολιτεία (22.1) αποδίδει επίσης στον Κλεισθένη τον νόμο του οστρακισμού (ὀστρακισμός): μία φορά τον χρόνο ο λαός μπορούσε να ψηφίσει, γράφοντας ονόματα σε όστρακα, για να απομακρύνει κάποιον για δέκα χρόνια. Εφαρμόστηκε για πρώτη φορά μόλις το 488/7 π.Χ., εναντίον του Ιππάρχου του Χάρμου, συγγενή των τυράννων (22.3–4). Εξαιτίας αυτού του κενού των είκοσι χρόνων, και ενός αποσπάσματος του ιστορικού του 4ου αιώνα Ανδροτίωνα που φαίνεται να χρονολογεί τον νόμο αργότερα, μερικοί ιστορικοί αμφιβάλλουν ότι τον θέσπισε ο Κλεισθένης.

Ίδρυσε ο Κλεισθένης τη δημοκρατία; Ο Ηρόδοτος, που γράφει περίπου δύο γενιές αργότερα, τον ονομάζει εκείνον «που καθιέρωσε στους Αθηναίους τις φυλές και τη δημοκρατία» (6.131: τὰς φυλὰς καὶ τὴν δημοκρατίην). Η λέξη δημοκρατία όμως δεν μαρτυρείται την εποχή του Κλεισθένη, και πολλοί ιστορικοί πιστεύουν ότι το σύνθημα του 508/7 π.Χ. ήταν μάλλον η ἰσονομία, «η ισότητα απέναντι στον νόμο» ή «το ίσο μερίδιο στο πολίτευμα». Η λέξη εμφανίζεται στο αττικό τραγούδι του συμποσίου για τους τυραννοκτόνους Αρμόδιο και Αριστογείτονα, που «έκαναν την Αθήνα ἰσονόμους», και ο ίδιος ο Ηρόδοτος επαινεί την αθηναϊκή ἰσηγορίη, το ίσο δικαίωμα λόγου, ως την αιτία που η Αθήνα δυνάμωσε μετά την τυραννία (5.78).

Μετρούν και τα όρια. Συμμετείχαν μόνο οι ενήλικοι άνδρες πολίτες· οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι όχι, και οι άρχοντες προέρχονταν ακόμη από τις πλουσιότερες τάξεις. Ωστόσο, δένοντας την ιδιότητα του πολίτη με το μητρώο ενός τοπικού δήμου, ο Κλεισθένης έδωσε στους απλούς Αθηναίους μια θέση, μια ψήφο και ένα μερίδιο στα αξιώματα, τη βάση πάνω στην οποία χτίστηκε η δημοκρατία του Εφιάλτη και του Περικλή.