Η αθηναϊκή δημοκρατία

Η λέξη δημοκρατία είναι ελληνική: δῆμος, «ο λαός», και κράτος, «η εξουσία». Στην αρχαία Αθήνα δημοκρατία σήμαινε ότι οι ίδιοι οι πολίτες έπαιρναν τις μεγάλες αποφάσεις. Δεν εξέλεγαν βουλή για να αποφασίζει γι’ αυτούς. Μαζεύονταν, άκουγαν ομιλίες και ψήφιζαν.

Η Αθήνα άρχισε να λειτουργεί έτσι μετά τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, το 508/7 π.Χ. Ο Κλεισθένης χώρισε τους πολίτες σε δέκα νέες φυλές και ανακάτεψε ανθρώπους από την πόλη, τα παράλια και την ενδοχώρα, ώστε καμία οικογένεια ή περιοχή να μην μπορεί να ελέγχει τις άλλες. Κάθε φυλή έστελνε πενήντα άνδρες σε μια νέα βουλή.

Ήταν μια άμεση δημοκρατία: κάθε πολίτης μπορούσε να συμμετέχει αυτοπροσώπως. Όμως ως πολίτης λογαριαζόταν μόνο ο ενήλικος άνδρας από αθηναϊκή οικογένεια. Οι γυναίκες, οι ξένοι που ζούσαν στην Αθήνα και οι δούλοι δεν ψήφιζαν. Έτσι η δημοκρατία στην Αθήνα ήταν εξουσία πολλών, αλλά ποτέ όλων.

Η καρδιά του συστήματος ήταν η συνέλευση, η ἐκκλησία. Από τον 5ο αιώνα π.Χ. συνεδρίαζε στην Πνύκα, έναν λόφο δυτικά της Ακρόπολης, όπου οι πολίτες κάθονταν στην πλαγιά και οι ομιλητές στέκονταν σε ένα πέτρινο βάθρο, το βῆμα. Τον 4ο αιώνα π.Χ., σύμφωνα με την Αθηναίων Πολιτεία της σχολής του Αριστοτέλη (43.3), συνερχόταν τέσσερις φορές σε κάθε δέκατο του έτους, δηλαδή περίπου σαράντα φορές τον χρόνο. Κάθε πολίτης μπορούσε να μιλήσει και να κάνει πρόταση, και οι αποφάσεις παίρνονταν συνήθως με ανάταση των χεριών.

Η βουλή, λέξη που σήμερα ονομάζει το κοινοβούλιο, προετοίμαζε τα θέματα της εκκλησίας. Είχε 500 μέλη, πενήντα από κάθε φυλή, που επιλέγονταν με κλήρωση για έναν χρόνο. Οι πενήντα κάθε φυλής διοικούσαν εκ περιτροπής τις καθημερινές υποθέσεις για ένα δέκατο του έτους.

Και η δικαιοσύνη βρισκόταν στα χέρια απλών πολιτών. Τον 5ο αιώνα π.Χ. η Αθήνα είχε 6.000 δικαστές (Αθηναίων Πολιτεία 24.3), και στα δικαστήρια έκριναν εκατοντάδες ένορκοι. Δεν υπήρχαν επαγγελματίες δικαστές: ο καθένας υπερασπιζόταν μόνος τον εαυτό του. Στο τέλος κάθε δικαστής έριχνε κρυφά σε ένα δοχείο την ψήφο του, την ψῆφο, που κυριολεκτικά σήμαινε «βοτσαλάκι».

Πολλοί Αθηναίοι πίστευαν ότι οι εκλογές ευνοούσαν τους πλούσιους και τους διάσημους, γι’ αυτό οι περισσότεροι άρχοντες επιλέγονταν με κλήρωση, κλήρωσις, ανάμεσα στους πολίτες που έβαζαν υποψηφιότητα. Οι αρχαιολόγοι βρήκαν στην Αγορά κομμάτια από πέτρινες μηχανές κλήρωσης, κληρωτήρια, σαν αυτά που περιγράφει η Αθηναίων Πολιτεία για την επιλογή των δικαστών. Οι θέσεις που απαιτούσαν ειδικές γνώσεις, κυρίως οι δέκα στρατηγοί, καλύπτονταν με εκλογή, και ένας στρατηγός μπορούσε να επανεκλέγεται χρόνο με τον χρόνο, όπως ο Περικλής.

Η συμμετοχή απαιτούσε χρόνο, γι’ αυτό η Αθήνα την πλήρωνε. Ο Περικλής καθιέρωσε μισθό για τους δικαστές τον 5ο αιώνα π.Χ., και στις αρχές του 4ου αιώνα οι πολίτες πληρώνονταν και για να πηγαίνουν στην εκκλησία: πρώτα έναν οβολό, αργότερα τρεις (Αθηναίων Πολιτεία 27, 41.3).

Μία φορά τον χρόνο η εκκλησία μπορούσε επίσης να αποφασίσει αν θα γίνει οστρακισμός. Κάθε πολίτης χάραζε ένα όνομα σε ένα σπασμένο κομμάτι πηλού, ένα ὄστρακον. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Αριστείδης 7), χρειάζονταν τουλάχιστον 6.000 ψήφοι, και όποιος συγκέντρωνε τις περισσότερες έπρεπε να φύγει από την Αθήνα για δέκα χρόνια, αλλά κρατούσε την περιουσία του. Ο πρώτος οστρακισμός έγινε το 488/7 π.Χ.

Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν αξιοθαύμαστη, αλλά δεν ήταν δημοκρατία όπως την ξέρουμε σήμερα. Μετά τον νόμο του Περικλή του 451/0 π.Χ., ο πολίτης έπρεπε να έχει Αθηναίο πατέρα και Αθηναία μητέρα (Αθηναίων Πολιτεία 26.3). Οι ιστορικοί υπολογίζουν ότι στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. υπήρχαν ίσως 30.000 ενήλικοι άνδρες πολίτες, αν και οι αριθμοί αμφισβητούνται. Οι γυναίκες, οι μέτοικοι (ελεύθεροι ξένοι που ζούσαν στην Αθήνα) και οι πολυάριθμοι δούλοι δεν είχαν καθόλου ψήφο.

Το σύστημα διακόπηκε επίσης. Το 411 π.Χ. και ξανά το 404–403 π.Χ., στη διάρκεια και μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, μικρές ομάδες ολιγαρχικών κατέλαβαν την εξουσία· το δεύτερο καθεστώς έμεινε γνωστό ως οι Τριάκοντα Τύραννοι. Και τις δύο φορές η δημοκρατία αποκαταστάθηκε. Τελείωσε το 322 π.Χ., όταν η Αθήνα έχασε έναν πόλεμο με τη Μακεδονία: ο Μακεδόνας στρατηγός Αντίπατρος άφησε πλήρη δικαιώματα μόνο σε όσους είχαν περιουσία πάνω από 2.000 δραχμές.

Οι λέξεις όμως επιβίωσαν. Οι Έλληνες σήμερα ψηφίζουν με την ψήφο τους, ζουν σε έναν δήμο και στέλνουν τους βουλευτές τους στη Βουλή. Και το επίσημο όνομα της χώρας περιέχει την πιο παλιά λέξη απ’ όλες: δημοκρατία.