Ο οστρακισμός στην αρχαία Αθήνα

Για πολλά χρόνια, την Αθήνα την κυβερνούσε ένας τύραννος. Τύραννος ήταν ένας άντρας που έπαιρνε όλη την εξουσία για τον εαυτό του. Οι τελευταίοι τύραννοι διώχτηκαν από την Αθήνα το 510 π.Χ. Μετά από αυτό, οι Αθηναίοι δεν ήθελαν άλλον.

Γύρω στο 508 π.Χ., ένας αρχηγός που λεγόταν Κλεισθένης άλλαξε τον τρόπο που κυβερνιόταν η Αθήνα. Έδωσε περισσότερη δύναμη στον δήμο, δηλαδή στον λαό. Αυτή ήταν η αρχή της αθηναϊκής δημοκρατίας. Σύμφωνα με την Αθηναίων Πολιτεία, ένα αρχαίο βιβλίο από τη σχολή του Αριστοτέλη, ο Κλεισθένης έφτιαξε και έναν νέο νόμο: τον νόμο για τον οστρακισμό.

Η ιδέα ήταν απλή. Αν ένας άντρας γινόταν πολύ δυνατός, οι πολίτες μπορούσαν να ψηφίσουν να τον στείλουν μακριά, πριν γίνει τύραννος. Το ίδιο βιβλίο λέει ότι ο νόμος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 488/487 π.Χ., δύο χρόνια μετά τη μάχη του Μαραθώνα. Ο πρώτος που έφυγε ήταν ο Ίππαρχος, ένας συγγενής των παλιών τυράννων.

Ο οστρακισμός είχε δύο βήματα.

• Πρώτο βήμα: μία φορά τον χρόνο, στη μέση της χρονιάς, οι πολίτες μαζεύονταν στη συνέλευσή τους, την εκκλησία του δήμου. Εκεί ψήφιζαν σηκώνοντας το χέρι: «Θέλουμε οστρακισμό φέτος;»
• Δεύτερο βήμα: αν οι περισσότεροι έλεγαν ναι, ο οστρακισμός γινόταν λίγο αργότερα στην αγορά, τη μεγάλη πλατεία της Αθήνας. Κάθε πολίτης έπαιρνε ένα όστρακο, ένα κομμάτι από σπασμένο πήλινο αγγείο, και χάραζε πάνω του το όνομα του άντρα που ήθελε να διώξει.

Σπασμένα αγγεία υπήρχαν παντού στην Αθήνα, γι’ αυτό ήταν δωρεάν και εύκολα στη χρήση. Οι άρχοντες μετρούσαν τα όστρακα. Σύμφωνα με τον συγγραφέα Πλούταρχο, έπρεπε να υπάρχουν τουλάχιστον 6.000 ψήφοι, αλλιώς ο οστρακισμός δεν μετρούσε. Ένας άλλος αρχαίος συγγραφέας, ο Φιλόχορος, λέει όμως ότι ένας άντρας έπρεπε να πάρει ο ίδιος τουλάχιστον 6.000 ψήφους. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα ποιος έχει δίκιο. Αυτός που έπαιρνε τις περισσότερες ψήφους έπρεπε να φύγει από την Αθήνα για δέκα χρόνια. Ήταν ένα είδος εξορίας.

Δεν ήταν τιμωρία για κάποιο έγκλημα. Ο άντρας δεν πήγαινε φυλακή και κρατούσε το σπίτι του, τη γη του και τα χρήματά του. Μετά από δέκα χρόνια μπορούσε να γυρίσει.

Μερικοί από τους πιο γνωστούς άντρες της Αθήνας εξοστρακίστηκαν. Ένας ήταν ο Αριστείδης, που τον έλεγαν «ο Δίκαιος», επειδή ήταν πολύ τίμιος. Ο Πλούταρχος λέει μια ιστορία για τον οστρακισμό του, το 483/482 π.Χ. Ένας αγρότης που δεν ήξερε να γράφει έδωσε το όστρακό του σε έναν άντρα μέσα στο πλήθος και του ζήτησε να γράψει πάνω «Αριστείδης». Ο άντρας ρώτησε: «Τι σου έκανε ο Αριστείδης;» Ο αγρότης απάντησε: «Τίποτα. Ούτε καν τον ξέρω. Απλώς βαρέθηκα να ακούω όλους να τον λένε Δίκαιο.» Ο άντρας ήταν ο ίδιος ο Αριστείδης, και έγραψε το δικό του όνομα. Είναι ωραία ιστορία, αλλά οι ιστορικοί πιστεύουν ότι μάλλον δεν είναι αληθινή.

Ο Αριστείδης δεν έμεινε μακριά δέκα χρόνια. Όταν ο Πέρσης βασιλιάς Ξέρξης ήρθε να επιτεθεί στην Ελλάδα, η Αθήνα κάλεσε πίσω τους εξόριστους για να βοηθήσουν. Λίγα χρόνια αργότερα, εξοστρακίστηκε και ο Θεμιστοκλής, ο ήρωας της ναυμαχίας της Σαλαμίνας.

Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει περισσότερα από 10.000 όστρακα στην Αθήνα, κυρίως στην αγορά και στον Κεραμεικό, τη γειτονιά των αγγειοπλαστών. Πολλά έχουν το όνομα ενός άντρα και το όνομα του πατέρα του. Μερικά έχουν ακόμα και άσχημα λόγια! Ο τελευταίος οστρακισμός ήταν ενός πολιτικού που λεγόταν Υπέρβολος, ανάμεσα στο 418 και το 415 π.Χ. Μετά από αυτό, οι Αθηναίοι δεν τον ξαναχρησιμοποίησαν ποτέ.

Ο οστρακισμός τελείωσε πριν από σχεδόν 2.500 χρόνια, αλλά οι λέξεις του είναι ακόμα μέρος της ελληνικής γλώσσας. Άκουσέ τες:

• Το όστρακο σήμερα σημαίνει συνήθως το σκληρό περίβλημα ενός ζώου, όπως του μυδιού, του σαλιγκαριού ή της χελώνας. Οι αρχαιολόγοι το λένε και για ένα κομμάτι από αρχαίο αγγείο.
• Ο οστρακισμός και ο εξοστρακισμός είναι οι λέξεις που λένε οι Έλληνες μαθητές για την αρχαία ψηφοφορία.
• Η εξορία σημαίνει ακόμα να σε στέλνουν μακριά από το σπίτι σου ή τη χώρα σου.
• Η ψήφος είναι η σημερινή λέξη για την προτίμηση που δίνουμε όταν ψηφίζουμε. Στα αρχαία ελληνικά, η ψῆφος ήταν ένα μικρό χαλίκι για μέτρημα και για ψηφοφορία. Το ρήμα ψηφίζω σημαίνει «δίνω την ψήφο μου».

Και τα αγγλικά πήραν τη λέξη: όταν μια ομάδα αφήνει κάποιον απέξω, λένε ότι αυτός ο άνθρωπος είναι «ostracised».