Η νομοθεσία του Δράκοντα και του Σόλωνα

Φανταστείτε μια πόλη όπου μόνο λίγες πλούσιες οικογένειες γνωρίζουν τους κανόνες, και οι ίδιες οικογένειες έχουν το δικαίωμα να τους εξηγούν. Κάπως έτσι ήταν η Αθήνα τον 7ο αιώνα π.Χ. Οι ευγενείς, οι εὐπατρίδαι, γνώριζαν το δίκαιο και έλεγαν τι σημαίνει. Οι απλοί άνθρωποι δεν μπορούσαν να το ελέγξουν.

Γύρω στο 621 π.Χ., όταν ο Αρίσταιχμος ήταν ο ανώτατος άρχοντας της χρονιάς (ἄρχων), οι Αθηναίοι ανέθεσαν σε έναν άνδρα που λεγόταν Δράκων να γράψει νόμους. Για πρώτη φορά οι κανόνες καταγράφηκαν, και ο καθένας μπορούσε να ανατρέξει σε αυτούς. Ήταν μεγάλη αλλαγή: ο νόμος υπήρχε πια έξω από τη μνήμη των ισχυρών.

Γνωρίζουμε ελάχιστα για αυτούς τους νόμους. Οι μεταγενέστεροι Έλληνες τους θυμούνταν για ένα πράγμα, την αυστηρότητά τους. Ο Αριστοτέλης γράφει στα Πολιτικά (1274b) ότι δεν είχαν τίποτα αξιομνημόνευτο εκτός από τις βαριές ποινές τους.

Οι περίφημες ιστορίες προέρχονται από τον Πλούταρχο, που έγραψε αιώνες αργότερα. Στον Βίο του Σόλωνα (17), σχεδόν κάθε αδίκημα τιμωρείται με θάνατο: πεθαίνουν οι αργόσχολοι, και το ίδιο όσοι κλέβουν λαχανικά ή φρούτα. Ο ρήτορας Δημάδης είπε αστειευόμενος ότι οι νόμοι του Δράκοντα δεν γράφτηκαν με μελάνι αλλά με αίμα. Όταν ρώτησαν τον Δράκοντα γιατί, λέγεται ότι απάντησε πως τα μικρά αδικήματα άξιζαν θάνατο, και για τα μεγάλα δεν έβρισκε βαρύτερη ποινή.

Οι ιστορικοί τα δέχονται αυτά με επιφύλαξη. Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού θεωρεί υπερβολή τον θάνατο για όλα τα εγκλήματα, και πιστεύει ότι πιο συχνές ήταν μάλλον η στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων ή η εξορία. Ο μόνος νόμος που μπορούμε πραγματικά να διαβάσουμε αφορά τον φόνο, και είναι πιο προσεκτικός από τον θρύλο: «ακόμη κι αν κάποιος σκοτώσει κάποιον χωρίς πρόθεση, θα εξοριστεί».

Η Αθηναίων Πολιτεία (7.1) αναφέρει ότι αυτός ο νόμος παρέμεινε σε χρήση όταν οι υπόλοιποι εγκαταλείφθηκαν· ονομάζει τους κανόνες του Δράκοντα θεσμούς και του Σόλωνα νόμους. Το 409/8 π.Χ. οι Αθηναίοι αντέγραψαν τον νόμο σε λίθινη στήλη μπροστά στη Βασίλειο Στοά. Η φθαρμένη στήλη (EM 6602) βρίσκεται στο Επιγραφικό Μουσείο της Αθήνας, αλλά οι εκδότες προειδοποιούν ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσο διατηρεί τη διατύπωση του ίδιου του Δράκοντα.

Οι νόμοι του Δράκοντα δεν ηρέμησαν την Αθήνα. Σύμφωνα με την Αθηναίων Πολιτεία, που αποδίδεται στον Αριστοτέλη (κεφ. 2), η γη ήταν στα χέρια λίγων. Φτωχοί αγρότες, οι ἑκτήμοροι, καλλιεργούσαν τη γη των πλουσίων με αντάλλαγμα ένα μερίδιο της σοδειάς, και τα δάνεια είχαν εγγύηση το ίδιο το σώμα του δανειζόμενου. Όποιος δεν μπορούσε να πληρώσει, μπορούσε να συλληφθεί μαζί με τα παιδιά του.

Γύρω στο 594/3 π.Χ. οι δύο πλευρές διάλεξαν τον Σόλωνα, έναν ευγενή με μέση περιουσία και ποιητή, ως μεσολαβητή και ἄρχοντα. Το πρώτο του μέτρο ήταν η σεισάχθεια, από το σείω «τινάζω» και το ἄχθος «βάρος». Τα χρέη καταργήθηκαν και απαγορεύτηκε ο δανεισμός με εγγύηση το σώμα (6.1). Σε ένα ποίημα που παραθέτει το έργο (12.4), ο Σόλων λέει ότι ξερίζωσε τους οριακούς λίθους, τους ὅρους, που ήταν καρφωμένοι στη Μαύρη Γη, άλλοτε δούλη και τώρα ελεύθερη, και ότι έφερε πίσω ανθρώπους που είχαν πουληθεί στα ξένα, μερικοί από τους οποίους δεν μιλούσαν πια αττικά.

Οι λεπτομέρειες είναι αβέβαιες. Ο Πλούταρχος (15) αναφέρει ότι ο Ανδροτίων πίστευε πως μειώθηκε μόνο ο τόκος, ενώ οι περισσότεροι συγγραφείς μιλούσαν για πλήρη κατάργηση. Οι σύγχρονοι ιστορικοί συζητούν ακόμη ποιοι ήταν οι ἑκτήμοροι, τι μερίδιο πλήρωναν και τι σημάδευαν οι ὅροι, ενώ ο N. G. L. Hammond υποστήριξε ότι οι ευρύτεροι νόμοι ανήκουν σε μια δεύτερη εντολή, το 592/1 π.Χ.

Το έργο λέει ότι ο Σόλων διατήρησε τέσσερις τάξεις με βάση την ετήσια παραγωγή της γης: πεντακοσιομέδιμνοι, ἱππεῖς, ζευγῖται και θῆτες. Τα αξιώματα δόθηκαν στις τρεις πρώτες, ανάλογα με τον πλούτο. Οι θῆτες, οι εργάτες, μπορούσαν να συμμετέχουν μόνο στην εκκλησία του δήμου και στα δικαστήρια. Του αποδίδει επίσης ένα συμβούλιο, μια βουλή, 400 μελών (8.4). Το έργο ονομάζει τρία μέτρα ως τα πιο δημοκρατικά του: την κατάργηση των δανείων με εγγύηση το σώμα, το δικαίωμα του καθενός να ζητά δικαιοσύνη για έναν αδικημένο, και την έφεση στο δικαστήριο, ἡ εἰς τὸ δικαστήριον ἔφεσις (9.1).

Οι νόμοι του γράφτηκαν στους κύρβεις και στήθηκαν στη Βασίλειο Στοά. Το έργο λέει ότι ορίστηκε να μείνουν αμετάβλητοι για εκατό χρόνια (7.2), ο Ηρόδοτος λέει για δέκα (1.29). Ο Σόλων έφυγε τότε από την Αθήνα για δέκα χρόνια, για να μην τον πιέζουν να τους αλλάξει. Καμία πλευρά δεν έμεινε ικανοποιημένη: οι φτωχοί περίμεναν μοιρασιά της γης, και οι ευγενείς την παλιά τάξη (11.2).

Οι διαμάχες συνεχίστηκαν. Το τριακοστό δεύτερο έτος μετά τους νόμους του, ο Πεισίστρατος κατέλαβε την Ακρόπολη (14.1). Η Αθήνα έγινε δημοκρατία μόνο μετά τον Κλεισθένη, το 508 π.Χ. Οι λέξεις όμως μένουν: οι Έλληνες κάνουν ακόμη τη θητεία τους, λέξη συγγενική με τους θῆτες, και το κοινοβούλιό τους είναι η Βουλή.