Beteja e Salaminës (480 p.e.s.)

Salamina është një ishull shumë afër Athinës. Midis ishullit dhe bregut të Atikës ka një rrip të ngushtë deti, ngushticën. Këtu, në shtator të vitit 480 p.e.s., grekët bënë një betejë të madhe në det, një ναυμαχία, kundër flotës së mbretit pers Kserks.

Persët sapo kishin fituar në Termopile dhe kishin djegur Athinën. Flota e tyre ishte shumë më e madhe se ajo greke. Por prijësi grek Themistokliu i mashtroi dhe i bëri të hynin në ngushticë, ku flotat e mëdha lëvizin me vështirësi. Në ujërat e ngushta, anijet luftarake greke, triremet, i goditën anijet persiane njëra pas tjetrës. Deri në mbrëmje persët kishin humbur. Kserksi u kthye shpejt në Azi, dhe Greqia mbeti e lirë.

Disa vjet para betejës, athinasit gjetën një damar të pasur argjendi në minierat e tyre në Laurion. Herodoti (7.144) tregon se Themistokliu i bindi të mos i ndanin paratë, por të ndërtonin 200 anije. Kur Kserksi marshoi kundër Greqisë, orakulli i Delfit u tha athinasve se do t’i shpëtonte një «mur prej druri» dhe e quajti ishullin «Salamina hyjnore» (7.141). Themistokliu shpjegoi se muri prej druri ishin anijet (7.143).

Kështu athinasit e lanë qytetin e tyre. Gratë, fëmijët dhe pleqtë u dërguan në Trezenë, në Egjinë dhe në Salaminë (8.41), dhe persët dogjën Akropolin. Flota greke aleate u mblodh në Salaminë nën komandën e një spartani, ναύαρχος (admiralit) Euribiad (8.2). Herodoti numëron 378 anije greke (8.48); poeti Eskili jep rreth 310. Autorët e lashtë i japin Kserksit më shumë se 1 000 anije; shumë historianë modernë mendojnë se numri i vërtetë ishte më i vogël, por nuk pajtohen se sa.

Shumë komandantë grekë donin të largoheshin për të mbrojtur Peloponezin. Sipas Herodotit (8.75), Themistokliu dërgoi fshehurazi te persët shërbëtorin e tij Sikinin me një mesazh të rremë: grekët kanë frikë dhe do të ikin sonte. Kserksi e besoi. Gjatë natës anijet e tij mbyllën të dyja daljet e ngushticës, dhe ushtarë persë zbritën në ishullin e vogël Psitalia (8.76).

Në agim ekuipazhet persiane, të lodhura pas një nate në rremat, panë anijet greke që po vinin dhe dëgjuan një këngë lufte. Eskili, që shkroi për betejën pak vjet më vonë, jep fjalët e saj: «ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε», «Përpara, bij të helenëve!» Sipas athinasve, kapiteni i tyre Aminia goditi i pari një anije armike, megjithëse egjinasit e tregonin ndryshe (8.84). Çdo trireme kishte rreth 170 vozitës, κωπηλάται, dhe një sqep bronzi, ἔμβολον, në pjesën e përparme. Në ujërat e ngushta anijet e shumta persiane pengonin njëra-tjetrën, ndërsa grekët sulmonin nga anët. Kserksi shikonte nga mali Egaleo dhe urdhëronte shkruesit të shënonin kush luftonte mirë (8.90). Historiani Diodori (11.19) thotë se grekët humbën 40 anije dhe persët më shumë se 200.

Pas humbjes, Kserksi pati frikë se grekët do t’ia shkatërronin urën mbi Helespont, prandaj u kthye në Azi (8.97). Ushtria e tij u mund në tokë te Plateja në vitin 479 p.e.s. Salamina ndryshoi edhe vetë Athinën. Vozitësit ishin kryesisht qytetarë më të varfër, dhe meqë qyteti tani varej nga flota, ata fituan një zë më të fortë në demokraci. Athina u bë fuqi detare.

Në vitin 472 p.e.s. Eskili e solli betejën në skenë me tragjedinë e tij Persët, një nga veprat teatrore greke më të vjetra që kanë mbijetuar. Sot të njëjtat ujëra janë sërish plot lëvizje. Tragetet, πορθμεία, kalojnë nga Perama në Salaminë afërsisht çdo çerek ore, dhe në bregun verilindor të ishullit ndodhet baza e Marinës, Ναύσταθμος Σαλαμίνας. Çdo shtator ishulli e feston fitoren me festën Σαλαμίνια, ku beteja rikrijohet në det.