Luftërat greko-persiane (490–479 p.e.s.)

Rreth 2500 vjet më parë, mbretërit e Persisë sundonin një perandori të madhe, nga Irani i sotëm deri në Egjipt dhe në brigjet e Turqisë. Në ato brigje jetonin shumë grekë, në një krahinë që quhej Jonia. Në vitin 499 p.e.s. grekët e Jonisë u ngritën kundër persëve, dhe dy qytete të Greqisë kontinentale, Athina dhe Eretria, dërguan anije për t’i ndihmuar. Mbreti pers Dari nuk e harroi këtë.

Persia e sulmoi Greqinë kontinentale dy herë. Në vitin 490 p.e.s. një ushtri persiane zbarkoi në Maratonë, pranë Athinës, dhe athinasit e mundën. Dhjetë vjet më vonë, në vitin 480 p.e.s., i biri i Darit, Kserksi, erdhi me një ushtri dhe një flotë shumë më të madhe. Grekët humbën në Termopile dhe persët e dogjën Athinën, por anijet greke fituan betejën e madhe detare, ναυμαχία, të Salaminës. Në vitin 479 p.e.s. grekët fituan edhe në tokë, në Plateja. Qytetet greke mbetën të pavarura, dhe grekët i kujtuan këto luftëra si një luftë për ἐλευθερία, lirinë.

Pasi u shtyp kryengritja e Jonisë, Dari dërgoi një flotë përtej Detit Egje; Herodoti flet për 600 anije. Persët, të udhëhequr nga Datisi dhe Artafreni, pushtuan Eretrinë në Eube dhe zbarkuan në gjirin e Maratonës në fillim të shtatorit të vitit 490 p.e.s.

Athina dërgoi një vrapues në distanca të gjata, Filipidin (që shpesh quhet Fidipid), për të kërkuar ndihmë nga Sparta. Herodoti (6.105–106) thotë se ai arriti në Spartë një ditë pasi u nis nga Athina. Spartanët pranuan të vinin, por ligji i tyre nuk i lejonte të niseshin për luftë para hënës së plotë. Kështu athinasit luftuan vetëm me platejasit në krah: rreth 9000 hoplitë athinas dhe 1000 platejas, ὁπλῖται, këmbësorë me armatim të rëndë, sipas autorëve antikë të mëvonshëm. Strategu, στρατηγός, Miltiadi e bëri qendrën e rreshtit të tij të dobët dhe krahët të fortë. Krahët fituan, pastaj u kthyen së bashku kundër qendrës persiane.

Herodoti (6.117) numëron 6400 të vrarë persë dhe 192 athinas. Historia e një vrapuesi që vrapoi nga Maratona në Athinë për të njoftuar fitoren shfaqet vetëm te autorë shumë të mëvonshëm, por i dha emrin garës moderne të maratonës.

Dari vdiq para se të provonte përsëri, dhe i biri, Kserksi, përgatiti një fushatë shumë më të madhe. Herodoti (7.186) jep një shifër të pabesueshme, mbi pesë milionë njerëz. Historianët modernë pajtohen se kjo është e pamundur, por jo për shifrën e vërtetë: vlerësimet e tyre për ushtrinë shkojnë nga rreth 70 000 deri në 300 000 burra.

Athina ishte gati në det falë Themistokliut. Në vitin 483/482 p.e.s. u gjet një damar i pasur argjendi në Laurion, dhe në vend që t’i ndanin paratë midis qytetarëve, athinasit ndërtuan anije luftarake. Deri në vitin 480 p.e.s. kishin 200 trirema, τριήρεις: anije të shpejta me një shpuese prej bronzi dhe rreth 170 lopatarë secila.

Në verën e vitit 480 p.e.s., rreth 7000 grekë nën udhëheqjen e mbretit spartan Leonidha mbajtën për dy ditë kalimin e ngushtë të Termopileve, ndërsa flota bënte një betejë të pavendosur në Artemision. Kur një vendas, Efialti, u tregoi persëve një shteg malor, Leonidha e dërgoi pjesën më të madhe të ushtrisë prapa dhe qëndroi me 300 spartanë, 700 tespianë dhe 400 tebanë. Pastaj persët e dogjën Athinën, të cilën banorët e saj e kishin braktisur. Në fund të shtatorit, në ngushticën e Salaminës, rreth 300 anije greke (378 në listën e Herodotit) mundën një flotë persiane me mbi 1000 anije, e cila nuk mund ta shfrytëzonte numrin e saj në një hapësirë kaq të vogël.

Kserksi u kthye në Azi, por la në Greqi gjeneralin e tij Mardonin. Në vitin 479 p.e.s. një ushtri greke e udhëhequr nga spartani Pausania e mundi dhe e vrau në Plateja, dhe Herodoti (9.100) thotë se po atë ditë grekët i mundën persët edhe në Mikale, në bregun e Azisë së Vogël. Pushtimet kishin marrë fund.

Shumica e asaj që dimë vjen nga Herodoti, që i shkroi Historitë e tij një brez më vonë, dhe nga Eskili, që i përjetoi luftërat dhe vuri në skenë në Athinë tragjedinë Persët. Herodoti (7.228) citon edhe mbishkrimin e famshëm varror të spartanëve në Termopile, që tradita ia atribuon poetit Simonid. Shifrat antike janë shpesh shumë të larta, prandaj historianët i krahasojnë tekstet me arkeologjinë: me tumën e athinasve në Maratonë ose me statujat që i dëmtuan persët dhe që u varrosën në Akropol.

Fitorja e ndryshoi Greqinë. Athina u bë fuqi detare dhe udhëhoqi një lidhje aleatësh, thesari i së cilës u ruajt fillimisht në Delos. Qytetarët më të varfër, që vozitnin në trirema, fituan peshë politike, dhe demokracia athinase u forcua. Luftërat ndryshuan edhe mënyrën si i shihnin grekët popujt e tjerë: persët u bënë modeli i βάρβαρος.