Beteja e Maratonës dhe maratona e parë

Rreth 2500 vjet më parë, një nga perandoritë më të mëdha në botë ishte Persia. Mbreti i saj, Dari, sundonte toka nga Egjipti deri në Indi. Grekët i quanin persët dhe të gjithë të huajt e tjerë βάρβαροι: njerëz që nuk flisnin greqisht.

Disa qytete greke në bregun e Turqisë së sotme u ngritën kundër Darit, dhe Athina dërgoi anije për t’i ndihmuar. Dari donte ta ndëshkonte Athinën. Në vitin 490 p.e.s. një flotë perse kaloi detin Egje. Historiani Herodoti thotë se kishte 600 anije lufte. Fillimisht persët pushtuan qytetin e Eretrisë, në ishullin e Eubesë. Pastaj zbarkuan në plazhin e Maratonës, rreth 40 kilometra nga Athina.

Maratona ishte një fushë e gjerë dhe e sheshtë buzë detit, me një moçal të madh në njërin skaj. Emri i saj ndoshta vjen nga μάραθον, maraja: një bimë e gjelbër me erë të fortë që rritej atje. Grekët gatuajnë ende sot me μάραθο.

Ushtria athinase marshoi drejt Maratonës. Kishte rreth 9000 ushtarë të quajtur hoplitë (ὁπλῖται), që luftonin me një mburojë të rëndë të rrumbullakët dhe një shtizë të gjatë. Qyteti i vogël i Platesë dërgoi edhe rreth 1000 burra. Ushtria perse ishte shumë më e madhe. Historianët shpesh flasin për 20 000 deri në 25 000 burra, por askush nuk e di numrin e saktë.

Para betejës, strategët athinas dërguan një vrapues në Spartë për të kërkuar ndihmë. Quhej Filipid (disa libra e quajnë Fidipid). Ai ishte një ἡμεροδρόμος, një “vrapues i ditës”: puna e tij ishte të çonte mesazhe në këmbë. Herodoti thotë se arriti në Spartë një ditë pasi u nis nga Athina. Ky është një vrapim prej më shumë se 200 kilometrash!

Spartanët thanë po, por jo menjëherë. Herodoti shpjegon se një ligj fetar nuk i lejonte të niseshin para hënës së plotë. Kështu athinasit duhej të luftonin pothuajse vetëm.

Athinasit kishin dhjetë strategë. Njëri prej tyre, Miltiadi, kishte një plan të zgjuar. Ai e bëri radhën greke po aq të gjatë sa radha perse. Mesi i radhës ishte i hollë, por dy skajet, të quajtura krahë, ishin të fortë.

Atëherë athinasit bënë diçka të re. Herodoti thotë se ishin grekët e parë, me sa dinte ai, që sulmuan armikun me vrap. Ata vrapuan pothuajse një kilometër e gjysmë në terren të hapur. Në luftë, mesi i radhës greke u shty prapa. Por krahët e fortë fituan, u kthyen dhe sulmuan persët në mes. Persët ikën drejt anijeve të tyre, dhe shumë u mbytën në moçal.

Herodoti jep numrin e të vrarëve: rreth 6400 persë dhe 192 athinas. Athinasit i varrosën të vdekurit e tyre në fushën e betejës, nën një kodër të madhe prej dheu, të quajtur τύμβος. Këtë tumë mund ta shohësh ende sot në Maratonë. Menjëherë pas betejës, ushtria u kthye me nxitim në Athinë, dhe flota perse lundroi për në shtëpi. Kur mbërritën 2000 spartanë, beteja kishte mbaruar tashmë.

Sot shumë njerëz tregojnë këtë histori: pas betejës, një vrapues vrapoi nga Maratona në Athinë, njoftoi fitoren dhe ra i vdekur. Por a është e vërtetë? Herodoti, që shkroi disa dekada pas betejës, nuk e tregon. Historia shfaqet te shkrimtarë që jetuan më shumë se 500 vjet më vonë. Plutarku i jep vrapuesit dy emra, Tersip ose Eukle. Lukiani e quan Filipid, dhe fjalët e tij të fundit janë «Χαίρετε, νικῶμεν», “Gëzohuni, po fitojmë!”. Shumica e historianëve mendojnë se vrapimi deri në Athinë është legjendë, ndoshta e ngatërruar me vrapimin e vërtetë deri në Spartë.

Legjenda i dha botës një sport të ri. Për Lojërat e para Olimpike moderne, në Athinë në vitin 1896, studiuesi francez Mishel Breal propozoi një garë të gjatë nga Maratona në Athinë. Fitoi një grek i ri, Spiridon Luis, i cili hyri i pari në Stadiumin Panathinaik. Që atëherë, garat e gjata në mbarë botën quhen maratona. Në greqisht gara quhet ο μαραθώνιος, dhe sot është gjithmonë 42,195 kilometra e gjatë.